GSSS BINCHAWA

GSSS BINCHAWA

GSSS KATHOUTI

GSSS KATHOUTI

GSSS BUROD

1.เคญाเคฐเคค - เคธ्เคฅिเคคि

เคญाเคฐเคค เค•ी เคธ्เคฅिเคคि เคเคตं เค…เคตเคธ्เคฅिเคคि –
เค—्เคฒोเคฌ เคชเคฐ เคญाเคฐเคค เค•ी เค…เคตเคธ्เคฅिเคคि เคฆเค•्เคทिเคฃ เคเคถिเคฏा เคฎें เคนै। เค…เค•्เคทांเคถीเคฏ เคฆृเคท्เคŸि เคธे เคญाเคฐเคค เค•ी เค…เคตเคธ्เคฅिเคคि เค‰เคค्เคคเคฐी เค—ोเคฒाเคฐ्เคฆ्เคง เคฎें เคคเคฅा เคฆेเคถाเคจ्เคคเคฐीเคฏ เคฆृเคท्เคŸि เคธे เคชूเคฐ्เคตी เค—ोเคฒाเคฐ्เคฆ्เคง เคฎें เคนै।
เคญाเคฐเคค เค•े เค…เค•्เคทांเคถीเคฏ เค”เคฐ เคฆेเคถांเคคเคฐीเคฏ เคตिเคธ्เคคाเคฐ เคฒเค—เคญเค— 30° เคนै เคญाเคฐเคค เค•ा เค…เค•्เคทांเคถीเคฏ เคตिเคธ्เคคाเคฐ 8°4' เค‰เคค्เคคเคฐी เค…เค•्เคทांเคถ เคธे 37°6' เค‰เคค्เคคเคฐी เค…เค•्เคทांเคถ เคคเคฅा เคฆेเคถाเคจ्เคคเคฐीเคฏ เคตिเคธ्เคคाเคฐ 68°7' เคชूเคฐ्เคตी เคฆेเคถाเคจ्เคคเคฐ เคธे 97°25' เคชूเคฐ्เคตी เคฆेเคถाเคจ्เคคเคฐ เคคเค• เคนै
เคญाเคฐเคค เค•ा เคธเคฌเคธे เค‰เคค्เคคเคฐी เคฌिเคจ्เคฆु 'เค‡เคจ्เคฆिเคฐा-เค•ॉเคฒ' เค•ो เคฎाเคจा เคœाเคคा เคนै เคœो เคฒเคฆ्เคฆाเค– เคฎें เคนै। เคญाเคฐเคค เค•ी เคฎुเค–्เคฏ เคญूเคฎि เค•ा เคฆเค•्เคทिเคฃเคคเคฎ เคฌिเคจ्เคฆु (8° 4' เค‰เคค्เคคเคฐी เค…เค•्เคทांเคถ) เค•เคจ्เคฏाเค•ुเคฎाเคฐी/ เค•ेเคช เค•เคฎोเคฐिเคจ เค…ंเคคเคฐीเคช (เคคเคฎिเคฒเคจाเคกु) เคนै। เคญाเคฐเคค เค•ा เคธเคฌเคธे เคฆเค•्เคทिเคฃी เคฌिเคจ्เคฆु 'เค‡เคจ्เคฆिเคฐा-เคช्เคตाเค‡เคจ्เคŸ' เคนै เคœो เค…ंเคกเคฎाเคจ เคเคตं เคจिเค•ोเคฌाเคฐ เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน เค•े เค—्เคฐेเคŸ เคจिเค•ोเคฌाเคฐ เคฆ्เคตीเคช เค•ा เคฆเค•्เคทिเคฃी เคฌिเคจ्เคฆु (6° 45' เค‰เคค्เคคเคฐी เค…เค•्เคทांเคถ) เคนै।
เคญाเคฐเคค เค•ा เคชเคถ्เคšिเคฎी เคฌिเคจ्เคฆु เค—ौเคฐเคฎोเคคा (เค—ुเคœเคฐाเคค) เค”เคฐ เคชूเคฐ्เคตी เคฌिเคจ्เคฆु เค•िเคฌिเคฅु (เค…เคฐूเคฃाเคšเคฒ เคช्เคฐเคฆेเคถ) เคนै
เค•เคฐ्เค• เคฐेเค–ा เคญाเคฐเคค เค•े เคฎเคง्เคฏ เคญाเค— เคธे 8 เคฐाเคœ्เคฏों เค—ुเคœเคฐाเคค, เคฐाเคœเคธ्เคฅाเคจ, เคฎเคง्เคฏ เคช्เคฐเคฆेเคถ, เค›เคค्เคคीเคธเค—เคข़, เคाเคฐเค–เคฃ्เคก, เคชเคถ्เคšिเคฎ เคฌंเค—ाเคฒ, เคค्เคฐिเคชुเคฐा เคเคตं เคฎिเคœोเคฐเคฎ เคธे เคนोเค•เคฐ เค—ुเคœเคฐเคคी เคนै เค‡เคธ เค•ाเคฐเคฃ เคญाเคฐเคค เค•ा เคฆเค•्เคทिเคฃी เคนिเคธ्เคธा เค‰เคท्เคฃเค•เคŸिเคฌंเคง เคฎें เค”เคฐ เค‰เคค्เคคเคฐी เคนिเคธ्เคธा เค‰เคชोเคท्เคฃ เค•เคŸिเคฌंเคง เค…เคฅเคตा เค•ोเคท्เคฃ เคถीเคคोเคท्เคฃ เค•เคŸिเคฌंเคง เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนै। เคฏเคนी เคธ्เคฅिเคคि เคฆेเคถ เคฎें เคญूเค†เค•ृเคคि, เคœเคฒเคตाเคฏु, เคฎिเคŸ्เคŸी เค•े เคช्เคฐเค•ाเคฐों เคคเคฅा เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคตเคจเคธ्เคชเคคि เคฎें เคชाเคˆ เคœाเคจे เคตाเคฒी เคญाเคฐी เคญिเคจ्เคจเคคा เค•े เคฒिเค เค‰เคค्เคคเคฐเคฆाเคฏी เคนै।
82° 30' เคชूเคฐ्เคตी เคฆेเคถाเคจ्เคคเคฐ เคฐेเค–ा เค•ो เคฆेเคถ เค•ा เคฎाเคจเค• เคฏाเคฎ्เคฏोเคค्เคคเคฐ (เคฆेเคถांเคคเคฐ) เคฎाเคจा เค—เคฏा เคนै। เคฏเคน เคฎाเคจเค• เคฏाเคฎ्เคฏोเคค्เคคเคฐ เค‰เคค्เคคเคฐ เคช्เคฐเคฆेเคถ เค•े (เค‡เคฒाเคนเคฌाเคฆ เค•े เคจिเค•เคŸ) เคฎिเคฐ्เคœाเคชुเคฐ เคธे เคนोเค•เคฐ เค—ुเคœเคฐเคคी เคนै। เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฎाเคจเค• เคธเคฎเคฏ (I.S.T.) เค—्เคฐीเคจเคตिเคš เคฎीเคจ เคŸाเค‡เคฎ (G.M.T) เคธे 5 เค˜ंเคŸा 30 เคฎिเคจเคŸ เค†เค—े เคนै। เคนเคฎाเคฐे เคฆेเคถ เค•े เคธเคฌเคธे เคชूเคฐ्เคตी เคต เคธเคฌเคธे เคชเคถ्เคšिเคฎी เคญाเค—ों เค•े เคธเคฎเคฏ เคฎें เคฒเค—เคญเค— 2 เค˜ंเคŸों เค•ा เค…ंเคคเคฐ เคนै। เค‡เคธी เค•ाเคฐเคฃ เค‰เคค्เคคเคฐ-เคชूเคฐ्เคตी เคฐाเคœ्เคฏों เคฎें เคœैเคธเคฒเคฎेเคฐ เค•ी เคคुเคฒเคจा เคฎें เคธूเคฐ्เคฏ เคฆो เค˜ंเคŸे เคชเคนเคฒे เค‰เคฆเคฏ เคนोเคคा เคนै เคœเคฌเค•ि เคชूเคฐ्เคต เคฎें เคกिเคฌ्เคฐूเค—เฅ, เค‡เคฎ्เคซाเคฒ เคคเคฅा เคฆेเคถ เค•े เค…เคจ्เคฏ เคญाเค—ों เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคœैเคธเคฒเคฎेเคฐ, เคญोเคชाเคฒ เค…เคฅเคตा เคšेเคจ्เคจเคˆ เคฎें เค˜เฅœिเคฏाँ เคเค• เคœैเคธा เคธเคฎเคฏ เคฆिเค–ाเคคी เคนैं। เค•ुเค› เคฆेเคถ เคเคธे เคนैं เคœिเคจเคฎें เค…เคงिเค• เคชूเคฐ्เคต-เคชเคถ्เคšिเคฎ เคตिเคธ्เคคाเคฐ เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคเค• เคธे เค…เคงिเค• เคฎाเคจเค• เคฆेเคถांเคคเคฐ เคฐेเค–ाเคँ เคนैं। เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃเคคः เคธंเคฏुเค•्เคค เคฐाเคœ्เคฏ เค…เคฎेเคฐिเค•ा เคฎें เค›เคน เคธเคฎเคฏ เค•เคŸिเคฌंเคง เคนैं।
เคญाเคฐเคค : เค†เค•ाเคฐ
เคญाเคฐเคค เค•ी เค†เค•ृเคคि เคชूเคฐ्เคฃเคคः เคค्เคฐिเคญुเคœाเค•ाเคฐ เคจ เคนोเค•เคฐ เคšเคคुเคท्เค•ोเคฃीเคฏ เคนै।
เคญाเคฐเคค เค•ी เค‰เคค्เคคเคฐ เคธे เคฆเค•्เคทिเคฃ เคคเค• เคฆूเคฐी 3214 เค•िเคฒोเคฎीเคŸเคฐ เค”เคฐ เคชूเคฐ्เคต เคธे เคชเคถ्เคšिเคฎ เคคเค• เคฆूเคฐी 2933 เค•िเคฒोเคฎीเคŸเคฐ เคนै
เคญाเคฐเคค เค•ा เค•ुเคฒ 32,87,263 (32.8 เคฒाเค–) เคตเคฐ्เค— เค•िเคฎी. เคนै। เคœो เคตिเคถ्เคต เค•े เคธ्เคฅเคฒीเคฏ เคงเคฐाเคคเคฒ เค•ा 2.4 เคช्เคฐเคคिเคถเคค เคญाเค— เคนै। เค‡เคธ เคช्เคฐเค•ाเคฐ เค•्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค•ी เคฆृเคท्เคŸि เคธे เคญाเคฐเคค เคตिเคถ्เคต เค•ा เคธाเคคเคตाँ เคฌเฅœा เคฆेเคถ เคนै
เคญाเคฐเคค เค•ी เคธ्เคฅเคฒीเคฏ เคธीเคฎा เค•ी เคฒเคฎ्เคฌाเคˆ 15200 เค•ि.เคฎी. เคนै เคธ्เคฅเคฒीเคฏ เคธीเคฎा เคญाเคฐเคค เค•े 16 เคฐाเคœ्เคฏों เคเคตं 2 เค•ेเคจ्เคฆ्เคฐเคถाเคธिเคค เคช्เคฐเคฆेเคถों เค•ो เค›ूเคคी เคนै।
เคญाเคฐเคค เค•ी เคธเคฎुเคฆ्เคฐ เคคเคŸीเคฏ เคธीเคฎा เค•ी เค•ुเคฒ เคฒเคฎ्เคฌाเคˆ (เคฒเค•्เคทเคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน, เค…ंเคกเคฎाเคจ-เคจिเค•ोเคฌाเคฐ เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน เค•ी เคคเคŸीเคฏ เคฒเคฎ्เคฌाเคˆ เคธเคนिเคค) 7516.6 เค•िเคฎी. เคนै । เคฎुเค–्เคฏ เคญूเคฎि เค•ी เคคเคŸीเคฏ เคฒเคฎ्เคฌाเคˆ 5422.6 เค•िเคฎी. เคนै।' เคคเคŸीเคฏ เคธीเคฎा 9 เคฐाเคœ्เคฏों เคเคตं 4 เค•ेเคจ्เคฆ्เคฐเคถाเคธिเคค เคช्เคฐเคฆेเคถों เค•ो เค›ूเคคी เคนै।
เคญाเคฐเคค เค•ी 'เคช्เคฐाเคฆेเคถिเค• เคœเคฒ เคธीเคฎा' เคคเคŸ เคฐेเค–ा เคธे 12 เคธเคฎुเคฆ्เคฐी เคฎीเคฒ (เคฒเค—เคญเค— 21.9 เค•िเคฒोเคฎीเคŸเคฐ) เค•ी เคฆूเคฐी เคคเค• เคนै।
1 เคฎाเคจเค• เคฎीเคฒ: เคฒเค—เคญเค— 1.6 เค•ि.เคฎी. (1.584 เค•ि.เคฎी.)
1 เคธเคฎुเคฆ्เคฐी เคฎीเคฒ: เคฒเค—เคญเค— 1.8 เค•ि.เคฎी. (1.824 เค•ि.เคฎी.)
เค†เค•ाเคฐ - เคญाเคฐเคค เค•े เค†เค•ाเคฐ เคจे เค‡เคธे เคตिเคถिเคท्เคŸ เคญौเคคिเค• เคตिเคตिเคงเคคा เคช्เคฐเคฆाเคจ เค•ी เคนै। เค‰เคค्เคคเคฐ เคฎें เคŠँเคšे เคชเคฐ्เคตเคค, เค—ंเค—ा, เคฌ्เคฐเคน्เคฎเคชुเคค्เคฐा, เคฎเคนाเคจเคฆी, เค•ृเคท्เคฃा, เค—ोเคฆाเคตเคฐी เค”เคฐ เค•ाเคตेเคฐी เคœैเคธी เคฌเฅœी เคจเคฆिเคฏाँ เคนैं เค‰เคค्เคคเคฐ-เคชूเคฐ्เคตी เค”เคฐ เคฆเค•्เคทिเคฃी เคญाเคฐเคค เคฎें เคตเคจाเคš्เค›ाเคฆिเคค เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เคนैं, เคœเคฌเค•ि เคฎเคฐुเคธ्เคฅเคฒी เคฎें เคฐेเคค เค•े เคตिเคธ्เคคृเคค เคซैเคฒाเคต เคนैं। เค‰เคค्เคคเคฐ เคฎें เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคชเคฐ्เคตเคค, เค‰เคค्เคคเคฐ-เคชเคถ्เคšिเคฎ เคฎें เคนिंเคฆूเค•ुเคถ เคต เคธुเคฒेเคฎाเคจ เคถ्เคฐेเคฃिเคฏों, เค‰เคค्เคคเคฐ-เคชूเคฐ्เคต เคฎें เคชूเคฐ्เคตांเคšเคฒ เคชเคนाเฅœिเคฏों เคคเคฅा เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เคตिเคถाเคฒ เคนिंเคฆ เคฎเคนाเคธाเค—เคฐ เคธे เคธीเคฎांเค•िเคค เคเค• เคฌृเคนเคค เคญौเค—ोเคฒिเค• เค‡เค•ाเคˆ เคนै, เคœिเคธे เคญाเคฐเคคीเคฏ เค‰เคชเคฎเคนाเคฆ्เคตीเคช เค•เคนा เคœाเคคा เคนै। เค‡เคธเคฎें เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ, เคจेเคชाเคฒ, เคญूเคŸाเคจ, เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ เค”เคฐ เคญाเคฐเคค เค†เคคे เคนैं। เคญूเคคเค•ाเคฒ เคฎें เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค…เคชเคจी เค…เคจ्เคฏ เคถ्เคฐेเคฃिเคฏों เค•े เคธाเคฅ เคเค• เคฎเคœเคฌूเคค เคญौเคคिเค• เค…เคตเคฐोเคงเค• เค•ी เคญूเคฎिเค•ा เคจिเคญाเคคा เคฐเคนा เคนै। เค–ैเคฌเคฐ, เคฌोเคฒเคจ, เคถिเคชเค•ीเคฒा, เคจाเคฅुเคฒा เคคเคฅा เคฌोเคฎเคกीเคฒा เคœैเคธे เค•ुเค› เคชเคนाเฅœी เคฆเคฐ्เคฐों เค•ो เค›ोเฅœเค•เคฐ เค‡เคธे เคชाเคฐ เค•เคฐเคจा เคฎुเคถ्เค•िเคฒ เคฅा। เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคชเคฐ्เคตเคค เคจे เคญाเคฐเคคीเคฏ เค‰เคชเคฎเคนाเคฆ्เคตीเคช เค•ो เคเค• เค…เคฆ्เคตिเคคीเคฏ เค•्เคทेเคค्เคฐीเคฏ เคชเคนเคšाเคจ เคธ्เคฅाเคชिเคค เค•เคฐเคจे เคฎें เคธเคนाเคฏเคคा เค•ी เคนै। เคญाเคฐเคค เค•ा เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคช เคญाเค— เคนिंเคฆ เคฎเคนाเคธाเค—เคฐ เค•ी เค“เคฐ เค‰เคญเคฐा เคนुเค† เคนै। เคญाเคฐเคค เค•ी เคธंเคชूเคฐ्เคฃ เคคเคŸ เคฐेเค–ा เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคนों เคธเคฎेเคค 7517 เค•िเคฒोเคฎीเคŸเคฐ เคชเคฐ เคตिเคธ्เคคृเคค เคนै। เค…เคคः เคเค• เคฆेเคถ เค•े เคฐूเคช เคฎें เคญाเคฐเคค เคญौเคคिเค• เคฆृเคท्เคŸि เคธे เคตिเคตिเคงเคคाเคชूเคฐ्เคฃ เคญूเคญाเค— เคนै, เคœिเคธเคธे เคฏเคนाँ เคตिเคญिเคจ्เคจ เคช्เคฐเค•ाเคฐ เค•े เคธंเคธाเคงเคจ เคชाเค เคœाเคคे เคนैं।
เคญाเคฐเคค : เคชเคก़ोเคธी เคฆेเคถ 
เคญाเคฐเคค, เคเคถिเคฏा เคฎเคนाเคฆ्เคตीเคช เค•े เคฆเค•्เคทिเคฃ-เคฎเคง्เคฏ เคญाเค— เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนै เค”เคฐ เคฌंเค—ाเคฒ เค•ी เค–ाเฅœी เค”เคฐ เค…เคฐเคฌ เคธाเค—เคฐ เค•े เคฐूเคช เคฎें เคตिเคธ्เคคृเคค เค‡เคธเค•ी เคฆोเคจों เคญुเคœाเคँ เคนिंเคฆ เคฎเคนाเคธाเค—เคฐ เค•े เคธाเคฅ เคธीเคฎा เคฌเคจाเคคी เคนैं। เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคญाเคฐเคค เค•ी เค‡เคธ เคธाเคฎुเคฆ्เคฐिเค• เคธ्เคฅिเคคि เค•ी เคตเคœเคน เคธे เคนी เคญाเคฐเคค เคธเคฎुเคฆ्เคฐी เคต เคตाเคฏुเคฎाเคฐ्เค—ों เคฆ्เคตाเคฐा เค…เคชเคจे เคชเฅœोเคธी เค•्เคทेเคค्เคฐों เคธे เคœुเฅœा เคนै। เคถ्เคฐीเคฒंเค•ा เค”เคฐ เคฎाเคฒเคฆीเคต, เคนिंเคฆ เคฎเคนाเคธाเค—เคฐ เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคฆो เคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคฆेเคถ เคนैं เคœो เคญाเคฐเคค เค•े เคชเฅœोเคธी เคนैं। เคถ्เคฐीเคฒंเค•ा เคญाเคฐเคค เคธे เคฎเคจाเคฐ เค•ी เค–ाเฅœी เค”เคฐ เคชाเค• เคœเคฒเคธंเคงि เคฆ्เคตाเคฐा เค…เคฒเค— เคนुเค† เคนै। เคญाเคฐเคคीเคฏ เค‰เคชเคฎเคนाเคฆ्เคตीเคช เคฎें เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ, เคจेเคชाเคฒ, เคญूเคŸाเคจ, เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ เค”เคฐ เคญाเคฐเคค เค†เคคे เคนैं। เคญाเคฐเคค เค•ी เคธीเคฎाเค“ं เคธे เคฒเค—े เค•ुเคฒ เคธाเคค เคชเคก़ोเคธी เคฆेเคถ เคนैं। เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ, เคšीเคจ, เค…เคซเค—ाเคจिเคธ्เคคाเคจ, เคฎ्เคฏांเคฎाเคฐ, เคจेเคชाเคฒ, เคญूเคŸाเคจ, เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ। เคญाเคฐเคค เคเคตं เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ เคธीเคฎाเคธเคฌเคธे เคฒเคฎ्เคฌी เค…เคจ्เคคเคฐ्เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เคธ्เคฅเคฒीเคฏ เคธीเคฎा เคคเคฅा เคญाเคฐเคค เคเคตं เค…เคซเค—ाเคจिเคธ्เคคाเคจ เค•ी เคธीเคฎा เคฐेเค–ा เคธเคฌเคธे เค›ोเคŸी เค…เคจ्เคคेเคฐ्เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เคธीเคฎा เคนै

NCERT Solutions for Class 11th
เคชाเค  1 - เคญाเคฐเคค - เคธ्เคฅिเคคि
       เคชाเค ्เคฏ เคชुเคธ्เคคเค• เค•े เคช्เคฐเคถ्เคจ      

  1. เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคฎें เคธे เค•ौเคจ-เคธा เค…เค•्เคทांเคถीเคฏ เคตिเคธ्เคคाเคฐ เคญाเคฐเคค เค•ी เคธंเคชूเคฐ्เคฃ เคญूเคฎि เค•े เคตिเคธ्เคคाเคฐ เค•े เคธเคจ्เคฆเคฐ्เคญ เคฎें เคช्เคฐाเคธंเค—िเค• เคนै?
    (เค•) 8°41' เค‰. เคธे 35°7' เค‰.
    (เค–) 8°4' เค‰. เคธे 37°6' เค‰.
    (เค—) 8°4' เค‰. เคธे 35°6' เค‰.
    (เค˜) 6°45' เค‰. เคธे 37°6' เค‰.                                 (เค–) 
  2. เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคฎें เคธे เค•ौเคจ-เคธा เคฆेเคถ เค•्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคฎें เคญाเคฐเคค เคธे เคฌเฅœा เคนै?
    (เค•) เคšीเคจ                 
    (เค–) เคซ्เคฐांเคธ
    (เค—) เคฎिเคธ्เคฐ                 
    (เค˜) เคˆเคฐाเคจ                                                      (เค•)
  3. เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคฏाเคฎ्เคฏोเคค्เคคเคฐ เคฎें เคธे เค•ौเคจ-เคธा เคญाเคฐเคค เค•ा เคฎाเคจเค• เคฏाเคฎ्เคฏोเคค्เคคเคฐ เคนै?
    (เค•) 69°30' เคชूเคฐ्เคต        
    (เค–) 82°30' เคชूเคฐ्เคต
    (เค—) 75°30' เคชूเคฐ्เคต        
    (เค˜) 90°30' เคชूเคฐ्เคต                                              (เค–)
  4. เค…เค—เคฐ เค†เคช เคเค• เคธीเคงी เคฐेเค–ा เคฎें เคฐाเคœเคธ्เคฅाเคจ เคธे เคจाเค—ाเคฒैंเคก เค•ी เคฏाเคค्เคฐा เค•เคฐें เคคो เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคจเคฆिเคฏों เคฎें เคธे เค•िเคธ เคเค• เค•ो เค†เคช เคชाเคฐ เคจเคนीं เค•เคฐेंเค—े?
    (เค•) เคฏเคฎुเคจा              
    (เค–) เคธिंเคงु
    (เค—) เคฌ्เคฐเคน्เคฎเคชुเคค्เคฐ             
    (เค˜) เค—ंเค—ा                                                       (เค–)
  5. เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคฎें เคธे เค•िเคธ เคฆेเคถ เค•ी เคญाเคฐเคค เค•े เคธाเคฅ เคธเคฌเคธे เคฒंเคฌी เคธ्เคฅเคฒीเคฏ เคธीเคฎा เคนै?
    (เค•) เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ         
    (เค–) เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ
    (เค—) เคšीเคจ                 
    (เค˜) เคฎ्เคฏांเคฎाเคฐ                                                  (เค•)
  6. เค•्เคฏा เคญाเคฐเคค เค•ो เคเค• เคธे เค…เคงिเค• เคฎाเคจเค• เคธเคฎเคฏ เค•ी เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคा เคนै? เคฏเคฆि เคนाँ, เคคो เค†เคช เคเคธा เค•्เคฏों เคธोเคšเคคे เคนैं?
    เคนाँ, เคญाเคฐเคค เค•ो เคเค• เคธे เค…เคงिเค• เคฎाเคจเค• เคธเคฎเคฏ เค•ी เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคा เคนै, เค•्เคฏोंเค•ि เคญाเคฐเคค เค•े เคฆेเคถांเคคเคฐ เคฐेเค–ाเค“ं เค•े เคฎाเคจों เคฎें 30° เค•ा เค…ंเคคเคฐ เคนै| เคœिเคธ เค•ाเคฐเคฃ เคฆेเคถ เค•े เคธเคฌเคธे เคชूเคฐ्เคตी เคต เคธเคฌเคธे เคชเคถ्เคšिเคฎी เคญाเค—ों เค•े เคธเคฎเคฏ เคฎें เคฒเค—เคญเค— 2 เค˜ंเคŸों เค•ा เค…ंเคคเคฐ เคนोเคคा เคนै| 
  7. เคญाเคฐเคค เค•ी เคฒंเคฌी เคคเคŸเคฐेเค–ा เค•े เค•्เคฏा เคช्เคฐเคญाเคต เคนैं?
    เคญाเคฐเคค เค•ी เคฒंเคฌी เคคเคŸเคฐेเค–ा เค•े เคจिเคฎ्เคจ เคช्เคฐเคญाเคต เคนै 
    1. เคญाเคฐเคค เค•ी เคฒंเคฌी เคคเคŸเคฐेเค–ा เคญाเคฐเคค เค•ी เคœเคฒเคตाเคฏु เค•ो เคธैเคฎ เคฌเคจाเคฏे เคฐเค–เคจे เคฎें เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคจिเคญाเคคी เคนै 
    2.  เคญाเคฐเคค เค•ी เคฒंเคฌी เคคเคŸเคฐेเค–ा เคญाเคฐเคค เค•ो เคธเคธ्เคคे เคœเคฒ เคฏाเคคाเคฏाเคค เค•ी เคธुเคตिเคงा เค‰เคชเคฒเคฌ्เคง เค•เคฐाเคคी เคนै 
    3. เคญाเคฐเคค เค•ी เคฒंเคฌी เคคเคŸเคฐेเค–ा เคญाเคฐเคค เค•ो เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคธाเค—เคฐीเคฏ เคธंเคธाเคงเคจ เค‰เคชเคฒเคฌ्เคง เค•เคฐाเคคी เคนै 
    4. เคญाเคฐเคค เค•ी เคฒंเคฌी เคคเคŸเคฐेเค–ा เคธाเคฎเคฐिเค• เคฆृเคท्เคŸि เคธे เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคนै 
  8. เคญाเคฐเคค เค•ा เคฆेเคถांเคคเคฐीเคฏ เคซैเคฒाเคต เค‡เคธเค•े เคฒिเค เค•िเคธ เคช्เคฐเค•ाเคฐ เคฒाเคญเคช्เคฐเคฆ เคนै?
    เคญाเคฐเคค เค•ा เคฆेเคถांเคคเคฐीเคฏ เคตिเคธ्เคคाเคฐ 30° เคนै เค‡เคคเคจे เค•เคฎ เคฆेเคถाเคจ्เคคเคฐीเคฏ เคตिเคธ्เคคाเคฐ เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคนी เคญाเคฐเคค เค•ी เคเค• เคฎाเคจเค• เคธเคฎเคฏ เคฐेเค–ा (82°30’ เคชूเคฐ्เคต) เคนै। เคฏเคน เคฆेเคถाเคจ्เคคเคฐ เคฐेเค–ा เคฆेเคถ เค•े เคฎเคง्เคฏ เคธे เค—ुเคœเคฐเคคी เคนै, เค‡เคธเคฒिเค เค‡เคธ เคฐेเค–ा เค•ो เคฆेเคถ เค•ो เคฎाเคจเค• เคธเคฎเคฏ เคฎाเคจा เคœाเคคा เคนै। เคตाเคธ्เคคเคต เคฎें, เคฏเคฆि เคฆेเคถ เค•ा เคฆेเคถाเคจ्เคคเคฐीเคฏ เคตिเคธ्เคคाเคฐ เคฌเคนुเคค เค…เคงिเค• เคนोเคคा เคคเคฌ เคนเคฎें เค•เคˆ เคฎाเคจเค• เค•เคŸिเคฌเคจ्เคงों เค•ी เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคा เคนोเคคी। เค…เคค: เคฆेเคถ เค•ा เคตเคฐ्เคคเคฎाเคจ เคฆेเคถाเคจ्เคคเคฐीเคฏ เคซैเคฒाเคต เคฎाเคจเค• เคธเคฎเคฏ เค•ी เคฆृเคท्เคŸि เคธे เคฒाเคญเคช्เคฐเคฆ เคนै।
  9. เคœเคฌเค•ि เคชूเคฐ्เคต เคฎें, เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃเคค: เคจाเค—ाเคฒैเคฃ्เคก เคฎें, เคธूเคฐ्เคฏ เคชเคนเคฒे เค‰เคฆเคฏ เคนोเคคा เคนै เค”เคฐ เคชเคนเคฒे เคนी เค…เคธ्เคค เคนोเคคा เคนै, เคซिเคฐ เค•ोเคนिเคฎा เค”เคฐ เคจเคˆ เคฆिเคฒ्เคฒी เคฎें เค˜เคก़िเคฏाँ เคเค• เคนी เคธเคฎเคฏ เค•्เคฏों เคฆिเค–ाเคคी เคนैं?
    เคญाเคฐเคค เค•े เคชूเคฐ्เคต เคฎें เคธूเคฐ्เคฏ เคชเคนเคฒे เค‰เคฆเคฏ เคนोเคคा เคนै เค”เคฐ เคชเคนเคฒे เคนी เค…เคธ्เคค เคนोเคคा เคนै เค•िเคจ्เคคु เคฆेเคถ เค•ी เค˜เคก़िเคฏाँ เคธเคฎเคฏ เคเค• เคนी เคฆिเค–ाเคคी เคนैं, เค•्เคฏोंเค•ि เค˜เคก़िเคฏों เค•े เคธเคฎเคฏ เค•ा เคจिเคฐ्เคงाเคฐเคฃ เคเค• เคนी เค•ेเคจ्เคฆ्เคฐीเคฏ เคฆेเคถाเคจ्เคคเคฐ เคฏा 82°30' เคชूเคฐ्เคต เคฎाเคจเค• เคฏाเคฎ्เคฏोเคค्เคคเคฐ เคฆ्เคตाเคฐा เคนोเคคा เคนै। เคฏเคนी เค•ाเคฐเคฃ เคนै เค•ि เค•ोเคนिเคฎा เค”เคฐ เคจเคˆ เคฆिเคฒ्เคฒी เคฎें เค˜เคก़िเคฏाँ เคเค• เคนी เคธเคฎเคฏ เคฆिเค–ाเคคी เคนैं।

        เค…เคจ्เคฏ เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคช्เคฐเคถ्เคจ         
  1. เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคชเคฐ्เคตเคค เค•े เค•िเคจ्เคนी  เคšाเคฐ เคฆเคฐों เค•े เคจाเคฎ เคฒिเค–िเค।
    (1) เค•ाเคฐाเค•ोเคฐเคฎ, (2) เคถिเคชเค•ीเคฒा, (3) เคจाเคฅुเคฒा, (4) เคฌोเคฎเคกिเคฒा।
  2. เคญाเคฐเคคीเคฏ เค‰เคชเคฎเคนाเคฆ्เคตीเคช เคฎें  เค•ौเคจ-เค•ौเคจ เคธे เคฆेเคถ เคถाเคฎिเคฒ เคนै?
    เคญाเคฐเคคीเคฏ เค‰เคชเคฎเคนाเคฆ्เคตीเคช เคฎें เคฎुเค–्เคฏเคคः เคฏे 6 เคฆेเคถ เคญाเคฐเคค, เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ, เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ, เคจेเคชाเคฒ, เคญूเคŸाเคจ เค”เคฐ เคถ्เคฐीเคฒंเค•ा เคถाเคฎिเคฒ เคนैं।
  3. เคญाเคฐเคค เค•े เค…เค•्เคทांเคถीเคฏ เคเคตं เคตेเคถाเคจ्เคคเคฐीเคฏ เคตिเคธ्เคคाเคฐ เค•ो เคฒिเค–िเค।
    เคญाเคฐเคค 8°4′ เค‰เคค्เคคเคฐ เคธे 37°6′ เค‰เคค्เคคเคฐी เค…เค•्เคทांเคถ เค”เคฐ 68°7′ เคธे 97°25′ เคชूเคฐ्เคตी เคฆेเคถाเคจ्เคคเคฐ เค•े เคฎเคง्เคฏ เคธ्เคฅिเคค เคนै।
  4. เคญाเคฐเคค เค•ी เคธीเคฎाเค“ं เคชเคฐ เคธ्เคฅिเคค เคชเคกोเคธी เคฆेเคถों เค•े เคจाเคฎ เคฒिเค–िเค।
    เคญाเคฐเคค เค•ी เคธीเคฎाเค“ं เคธे เคฒเค—े เค•ुเคฒ เคธाเคค เคชเคก़ोเคธी เคฆेเคถ เคนैं। เคชाเค•िเคธ्เคคाเคจ, เคšीเคจ, เค…เคซเค—ाเคจिเคธ्เคคाเคจ, เคฎ्เคฏांเคฎाเคฐ, เคจेเคชाเคฒ, เคญूเคŸाเคจ, เคฌांเค—्เคฒाเคฆेเคถ।
  5. เคญाเคฐเคค เค•ी เคคเคŸ เคฐेเค–ा เค•ी เค•ुเคฒ เคฒเคฎ्เคฌाเคˆ เค•िเคคเคจी เคนै ?
    เค‰เคค्เคคเคฐ-เคญाเคฐเคค เค•ी เคคเคŸ เคฐेเค–ा เค•ी เค•ुเคฒ เคฒเคฎ्เคฌाเคˆ 7,516.6 เค•िเคฎी เคนै।
  6. เคญाเคฐเคค เค•ा เค•ुเคฒ เค•्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค•िเคคเคจा เคนै ?
    32,87,263 (32.8 เคฒाเค–) เคตเคฐ्เค— เค•िเคฎी. 
  7. เค•्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค•ी เคฆृเคท्เคŸि เคธे เคญाเคฐเคค เค•ा เคตिเคถ्เคต เคฎें เค•ौเคจ-เคธा เคธ्เคฅाเคจ เคนै?
    เคธाเคคเคตाँ
  8. เคญाเคฐเคค เค•े เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เค•ौเคจ-เคธे เคฆो เคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคฆेเคถ เคธ्เคฅिเคค เคนैं?
    เคญाเคฐเคค เค•े เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เคฎाเคฒเคฆीเคต เคต เคถ्เคฐीเคฒंเค•ा เคฆो เคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคฆेเคถ เคธ्เคฅिเคค เคนैं।
  9. เคญाเคฐเคค เค•िเคธ เค—ोเคฒाเคฐ्เคฆ्เคง เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนै?
    เค‰เคค्เคคเคฐी เค—ोเคฒाเคฐ्เคฆ्เคง เคฎें
  10. เคญाเคฐเคค เค•ा เคตिเคธ्เคคाเคฐ เค•िเคคเคจे เค…เค•्เคทांเคถ เค”เคฐ เคฆेเคถांเคคเคฐों เค•े เคฌीเคš เคนै?
    30°
  11. เคญाเคฐเคค เค•ा เคญौเค—ोเคฒिเค• เค•्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เคตिเคถ्เคต เค•े เคญौเค—ोเคฒिเค• เค•्เคทेเคค्เคฐเคซเคฒ เค•ा เค•िเคคเคจा เคช्เคฐเคคिเคถเคค เคญाเค— เคนै?
    2.4%
  12. เคญाเคฐเคค เค•ा เคธเคฌเคธे เคชूเคฐ्เคตी เคฆेเคถांเคคเคฐ เค•ौเคจ-เคธा เคนै?
    97°25' เคชू○
  13. เคญाเคฐเคค เค•ा เคฎाเคจเค• เค•िเคธ เคฏाเคฎ्เคฏोเคค्เคคเคฐ (เคฆेเคถांเคคเคฐ) เคธे เคฒिเคฏा เค—เคฏा เคนै ?
    82°30′ เคชूเคฐ्เคตी เคฆेเคถांเคคเคฐ
  14. เคญाเคฐเคค เค•ी เคฎुเค–्เคฏ เคญूเคฎि เค•ी เคฆเค•्เคทिเคฃी เคธीเคฎा เค•िเคธ เค…เค•्เคทांเคถ เคคเค• เคนै ?
    8°4’ เค‰เคค्เคคเคฐी เค…เค•्เคทांเคถ
  15. เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฎाเคจเค• เคธเคฎเคฏ (I.S.T.) เค—्เคฐीเคจเคตिเคš เคฎीเคจ เคŸाเค‡เคฎ (G.M.T) เคธे เค•िเคคเคจा เค†เค—े เคนै?
    เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฎाเคจเค• เคธเคฎเคฏ (I.S.T.) เค—्เคฐीเคจเคตिเคš เคฎीเคจ เคŸाเค‡เคฎ (G.M.T) เคธे 5 เค˜ंเคŸा 30 เคฎिเคจเคŸ เค†เค—े เคนै।

เคธंเคฐเคšเคจा เคคเคฅा เคญूเค†เค•ृเคคि เคตिเคœ्เคžाเคจ

เคชृเคฅ्เคตी เค•ी เค†เคฏु เคฒเค—เคญเค— 46 เค•เคฐोเฅœ เคตเคฐ्เคท เคนै। เค‡เคธ เคฆौเคฐाเคจ เคชृเคฅเคตी เค•े เคญूเคชृเคท्เคŸ เคชเคฐ เค…เคจेเค• เค…ंเคคเคฐ्เคœाเคค เคต เคฌเคนिเคฐ्เคœाเคค เคฌเคฒों เคธे เค…เคจेเค• เคชเคฐिเคตเคฐ्เคคเคจ เคนเคु เคนैं เค•เคฐोเฅœों เคตเคฐ्เคท เคชเคนเคฒे ‘เค‡ंเคกिเคฏเคจ เคช्เคฒेเคŸ’ เคญूเคฎเคง्เคฏ เคฐेเค–ा เคธे เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคฅी। เค•เคฐोเฅœों เคตเคฐ्เคทों เค•े เคฆौเคฐाเคจ, เคฏเคน เคช्เคฒेเคŸ เค•เคˆ เคนिเคธ्เคธों เคฎें เคŸूเคŸ เค—เคˆ เค†เคธ्เคŸ्เคฐेเคฒिเคฏเคจ เคช्เคฒेเคŸ เคฆเค•्เคทिเคฃ-เคชूเคฐ्เคต เคคเคฅा เค‡ंเคกिเคฏเคจ เคช्เคฒेเคŸ เค‰เคค्เคคเคฐ เคฆिเคถा เคฎें เค–िเคธเค•เคจे เคฒเค—ी। เค‡ंเคกिเคฏเคจ เคช्เคฒेเคŸ เค•ा เค–िเคธเค•เคจा เค…เคฌ เคญी เคœाเคฐी เคนै เค”เคฐ เค‡เคธเค•ा เคญाเคฐเคคीเคฏ เค‰เคชเคฎเคนाเคฆ्เคตीเคช เค•े เคญौเคคिเค• เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ เคชเคฐ เคฎเคนเคค्เคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคช्เคฐเคญाเคต เคนै। เคญाเคฐเคคीเคฏ เค‰เคชเคฎเคนाเคฆ्เคตीเคช เค•ी เคตเคฐ्เคคเคฎाเคจ เคญूเคตैเคœ्เคžाเคจिเค• เคธंเคฐเคšเคจा เคต เค‡เคธเค•े เค•्เคฐिเคฏाเคถीเคฒ เคญूเค†เค•ृเคคिเค• เคช्เคฐเค•्เคฐเคฎ เคฎुเค–्เคฏเคคः เค…ंเคคเคฐ्เคœเคจिเคค เคต เคฌเคนिเคฐ्เคœเคจिเค• เคฌเคฒों เคต เคช्เคฒेเคŸ เค•े เค•्เคทैเคคिเคœ เคธंเคšเคฐเคฃ เค•ी เค…ंเคคः เค•्เคฐिเคฏा เค•े เคชเคฐिเคฃाเคฎเคธ्เคตเคฐुเคช เค…เคธ्เคคिเคค्เคต เคฎें เค†เค เคนैं। 
เคญूเคตैเคœ्เคžाเคจिเค• เคธंเคฐเคšเคจा เคต เคถैเคฒ เคธเคฎूเคน เค•ी เคญिเคจ्เคจเคคा เค•े เค†เคงाเคฐ เคชเคฐ เคญाเคฐเคค เค•ो เคคीเคจ เคญूเคตैเคœ्เคžाเคจिเค• เค–ंเคกों เคฎें เคตिเคญाเคœिเคค เค•िเคฏा เคœाเคคा เคนै เคœो เคญौเคคिเค• เคฒเค•्เคทเคฃों เคชเคฐ เค†เคงเคฐिเคค เคนैं 
(เค•) เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เค–ंเคก
(เค–) เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค”เคฐ เค…เคจ्เคฏ เค…เคคिเคฐिเค•्เคค เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเคฐ्เคตเคคเคฎाเคฒाเคँ
(เค—) เคธिंเคงु-เค—ंเค—ा-เคฌ्เคฐเคน्เคฎเคชुเคค्เคฐ เคฎैเคฆाเคจ
(เค•) เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เค–ंเคก
เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคญाเคฐเคค เคช्เคฐाเคšीเคจ เค—ोเคฃ्เคกเคตाเคจाเคฒैंเคก เค•ा เคตिเค–เคฃ्เคกिเคค เคชเค ाเคฐी เคญाเค— เคนै เคœिเคธเค•ा เค…เคงिเค•ांเคถ เคญाเค— เค•ी เคšเคŸूเคŸाเคจें เคช्เคฐाเคšीเคจ เคนोเคจे เค•े เคธाเคฅ-เคธाเคฅ เค•เค ोเคฐ เคญी เคนैं เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เค•े เค…เคจ्เคคเคฐ्เค—เคค เคฆเค•्เคทिเคฃी เคญाเคฐเคค เค•े เคชเค ाเคฐी เคญाเค— เค•े เค…เคคिเคฐिเค•्เคค เค‰เคค्เคคเคฐ-เคชूเคฐ्เคต เคฎें เคฎेเค˜ाเคฒเคฏ เค•ा เคชเค ाเคฐ เคต เค•เคฐ्เคฌी เคंเค—เคฒॉเค— เคชเค ाเคฐ เคคเคฅा เคชเคถ्เคšिเคฎ เคฎें เคฐाเคœเคธ्เคฅाเคจ เคต เค•เคš्เค›-เค•ाเค िเคฏाเคตाเคก़ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคญी เคธเคฎ्เคฎिเคฒिเคค เคนैं। เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคช เค–ंเคก เค•ी เค‰เคค्เคคเคฐी เคธीเคฎा เค•เคŸी-เคซเคŸी เคนै, เคœो เค•เคš्เค› เคธे เค†เคฐंเคญ เคนोเค•เคฐ เค…เคฐाเคตเคฒी เคชเคนाเฅœिเคฏों เค•े เคชเคถ्เคšिเคฎ เคธे เค—ुเคœเคฐเคคी เคนुเคˆ เคฆिเคฒ्เคฒी เคคเค• เค”เคฐ เคซिเคฐ เคฏเคฎुเคจा เคต เค—ंเค—ा เคจเคฆी เค•े  เคธเคฎाเคจांเคคเคฐ เคฐाเคœเคฎเคนเคฒ เค•ी เคชเคนाเฅœिเคฏों เคต เค—ंเค—ा เคกेเคฒ्เคŸा เคคเค• เคœाเคคी เคนै। เค‡เคธเค•े เค…เคคिเคฐिเค•्เคค เค‰เคค्เคคเคฐ-เคชूเคฐ्เคต เคฎें เค•เคฐ्เคฌी เคंเค—เคฒॉเค— เคต เคฎेเค˜ाเคฒเคฏ เค•ा เคชเค ाเคฐ เคคเคฅा เคชเคถ्เคšिเคฎ เคฎें เคฐाเคœเคธ्เคฅाเคจ เคญी เค‡เคธी เค–ंเคก เค•े เคตिเคธ्เคคाเคฐ เคนैं। เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เคช्เคฐเคฎुเค– เคฐूเคช เคธे เคจाเค‡เคธ เค—्เคฐेเคจाเค‡เคŸ เคจाเคฎเค• เคšเคŸ्เคŸाเคจों เคธे เคจिเคฐ्เคฎिเคค เคนै। เค•ैเคฎ्เคฌ्เคฐिเคฏเคจ เคฏुเค— เคธे เคฏเคน เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เคเค• เค•เค ोเคฐ เคญूเค–เคฃ्เคก เค•े เคฐूเคช เคฎें เค…เคธ्เคคिเคค्เคต เคฎें เคนै। เคฏเคน เค‡เคฃ्เคกो-เค‘เคธ्เคŸ्เคฐेเคฒिเคฏเคจ เคช्เคฒेเคŸ เค•ा เคเค• เคนिเคธ्เคธा เคนै เคคเคฅा เคฏเคน เคญूเค—เคฐ्เคญ เค•ी เค‰เคฐ्เคง्เคตाเคงเคฐ เคนเคฒเคšเคฒों เคต เค–เคฃ्เคก เคญ्เคฐंเคถ เคธे เคช्เคฐเคญाเคตिเคค เคฎिเคฒเคคा เคนै। เคจเคฐ्เคฎเคฆा, เคคाเคชी เค”เคฐ เคฎเคนाเคจเคฆी เค•ी เคฐिเคซ्เคŸ(เคฆเคฐाเคฐ) เค˜ाเคŸिเคฏाँ เค”เคฐ เคธเคคเคชुเฅœा เคชเคฐ्เคตเคค เค‡เคธเค•े เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃ เคนैं। เค‡เคธ เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคญाเค— เคฎें เค…เคฐाเคตเคฒी, เคจเคฒ्เคฒाเคฎाเคฒा, เคœाเคตाเคฆी, เคตेเคฒीเค•ोเคฃ्เคกा, เคชाเคฒเค•ोเคฃ्เคกा เคคเคฅा เคฎเคนेเคจ्เคฆ्เคฐเค—िเคฐी เคจाเคฎเค• เค…เคตเคถिเคท्เคŸ เคชเคนाเคก़िเคฏाँ เคญी เคตिเคธ्เคคृเคค เคฎिเคฒเคคी เคนैं। 
(เค–) เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค”เคฐ เค…เคจ्เคฏ เค…เคคिเคฐिเค•्เคค เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเคฐ्เคตเคคเคฎाเคฒाเคँ
เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคเค• เคจเคตीเคจ เคตเคฒिเคค เคชเคฐ्เคตเคคเคฎाเคฒा เคนै เคœिเคจเค•ी เค‰เคค्เคชเคค्เคคि เค†เคœ เคธे เคฒเค—เคญเค— 20 เค•เคฐोเคก़ เคตเคฐ्เคท เคชूเคฐ्เคต เคฎिเคธोเคœोเค‡เค• เค•เคฒ्เคช เคฎें เคช्เคฐाเคฐเคฎ्เคญ เคนुเคˆ। เค‡เคธเคธे เคชूเคฐ्เคต เค‡เคธ เคธ्เคฅाเคจ เคชเคฐ เคŸेเคฅिเคธ เคธाเค—เคฐ เคจाเคฎ เค•ी เคเค• เคตिเคถाเคฒ เคญूเคธเคจ्เคฎเคคि เค•ा เคธ्เคคिเคค्เคค्เคต เคฅा। เคŸिเคฅीเคœ เคธाเค—เคฐ เค•े เค‰เคค्เคคเคฐ เคฎें เค…ंเค—ाเคฐाเคฒैเคฃ्เคก เคคเคฅा เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เค—ोเคฃ्เคกเคตाเคจाเคฒैเคฃ्เคก เคจाเคฎเค• เคตिเคถाเคฒ เคญूเค–เคฃ्เคก เคธ्เคฅिเคค เคฅे। เคฎिเคธोเคœोเค‡เค• เค•เคฒ्เคช เค•े เค…เคจ्เคคिเคฎ เคšเคฐเคฃ เคฎें เค•ुเค› เคญूเค—เคฐ्เคญिเค• เคนเคฒเคšเคฒों เค•े เค•ाเคฐเคฃ เค—ोเคฃ्เคกเคตाเคจाเคฒैเคฃ्เคก เคคเคฅा เค…ंเค—ाเคฐाเคฒैเคฃ्เคก เค•े เคเค•-เคฆूเคธเคฐे เค•े เคจिเค•เคŸ เค†เคจे เคฒเค—े เคœिเคธเคธे เคŸेเคฅिเคธ เคธाเค—เคฐ เคฎें เคจिเค•्เคทेเคชिเคค เค…เคตเคธाเคฆों เคฎें เคฆเคฌाเคต เคชเคก़เคจे เคฒเค—ा। เค‡เคธ เคฆเคฌाเคต เคธे เค‰เคค्เคชเคจ्เคจ เค…เคจ्เคคเคฐ्เคœเคจिเคค เคต เคฌเคนिเคฐ्เคœเคจिเค• เคฌเคฒों เค•े เคชเคฐिเคฃाเคฎเคธ्เคตเคฐूเคช เคŸेเคฅिเคธ เค•े เค…เคตเคธाเคฆों เคฎें เคตเคฒเคจ, เคญ्เคฐंเคถ, เคคเคฅा เค•्เคทेเคชों เค•ा เคจिเคฐ्เคฎाเคฃ เคนोเคจे เคฒเค—ा। เคตเคฐ्เคคเคฎाเคจ เคฎें เค‡เคธ เคจเคตीเคจ เค‰เคค्เคชเคค्เคคि เค•ी เคตเคฒिเคค เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคชเคฐ्เคตเคคเคฎाเคฒा เคชเคฐ เคคीเคต्เคฐ เคช्เคฐเคตाเคน เคตाเคฒी เคจเคฆिเคฏाँ เคช्เคฐเคตाเคนिเคค เคฎिเคฒเคคी เคนैं เคœिเคจ्เคนोंเคจे เค…เคจेเค• เคธ्เคฅाเคจों เคชเคฐ เค—ॉเคฐ्เคœ, เคตी เค†เค•ाเคฐ เค•ी เค˜ाเคŸिเคฏाँ เค•्เคทिเคช्เคฐिเค•ाเคँ เคคเคฅा เคœเคฒ เคช्เคฐเคชाเคคों เค•ा เคจिเคฐ्เคฎाเคฃ เค•िเคฏा เคนै।
(เค—) เคธिंเคงु-เค—ंเค—ा-เคฌ्เคฐเคน्เคฎเคชुเคค्เคฐ เคฎैเคฆाเคจ
เคฎूเคฒเคค: เคธिเคจ्เคงु-เค—ंเค—ा-เคฌ्เคฐเคน्เคฎเคชुเคค्เคฐ เค•ा เคฎैเคฆाเคจ (เคœिเคธे เคญाเคฐเคค เค•ा เค‰เคค्เคคเคฐी เคฎैเคฆाเคจ เคญी เค•เคนा เคœाเคคा เคนै।) เคเค• เคญू-เค…เคญिเคจเคคि เค—เคฐ्เคค เคนै เคœिเคธे เคฒเค—เคญเค— 6.4 เค•เคฐोเคก़ เคตเคฐ्เคท เคชूเคฐ्เคต เคธे เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค”เคฐ เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคช เคธे เคจिเค•เคฒเคจे เคตाเคฒी เคจเคฆिเคฏाँ เค…เคชเคจे เคธाเคฅ เคฒाเคฏे เค…เคตเคธाเคฆों เคธे เคธเคคเคค เคฐूเคช เคธे เคญเคฐ เคฐเคนी เคนैं। เค‡เคธ เคฎैเคฆाเคจ เคฎें เคœเคฒोเคข़ 1000 เคธे 2000 เคฎीเคŸเคฐ เค—เคนเคฐाเคˆ เค•े เคธाเคฅ เคฎिเคฒเคคे เคนैं। เค‡เคธ เคฎैเคฆाเคจी เคญाเค— เค•ा เคจिเคฐ्เคฎाเคฃ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคชเคฐ्เคตเคค เคจिเคฐ्เคฎाเคฃ เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏा เค•े เคคीเคธเคฐे เคšเคฐเคฃ เคฎें เคช्เคฐाเคฐเคฎ्เคญ เคนुเค†। เค‡เคธ เคฎैเคฆाเคจ เค•े เค…เคงिเค•ांเคถ เคญाเค— เคชเคฐ เคคเคฒเค›เคŸी เคšเคŸ्เคŸाเคจें เคฌिเค›ी เคฎिเคฒเคคी เคนैं।
 เคญूเค†เค•ृเคคि 
เค•िเคธी เคธ्เคฅाเคจ เค•ी เคญूเค†เค•ृเคคि, เค‰เคธเค•ी เคธंเคฐเคšเคจा, เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏा เค”เคฐ เคตिเค•ाเคธ เค•ी เค…เคตเคธ्เคฅा เค•ा เคชเคฐिเคฃाเคฎ เคนै। เคญाเคฐเคค เคฎें เคงเคฐाเคคเคฒीเคฏ เคตिเคญिเคจ्เคจเคคाเคँ เคฌเคนुเคค เคฎเคนเคค्เคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคนैं। เค‡เคธเค•े เค‰เคค्เคคเคฐ เคฎें เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคชเคฐ्เคตเคค เคถृंเค–เคฒाเคँ เคนैं, เค”เคฐ เคฆเค•्เคทिเคฃ เคญाเคฐเคค เคเค• เคธ्เคฅिเคฐ เคชเคฐंเคคु เค•เคŸा-เคซเคŸा เคชเค ाเคฐ เคนै เค‡เคจ เคฆोเคจों เค•े เคฌीเคš เค‰เคค्เคคเคฐ เคญाเคฐเคค เค•ा เคตिเคถाเคฒ เคฎैเคฆाเคจ เคนै।
เคฎोเคŸे เคคौเคฐ เคชเคฐ เคญाเคฐเคค เค•ो เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคญूเค†เค•ृเคคिเค• เค–ंเคกों เคฎें เคฌाँเคŸा เคœा เคธเค•เคคा เคนै।
(1) เค‰เคค्เคคเคฐ เคคเคฅा เค‰เคค्เคคเคฐी-เคชूเคฐ्เคตी เคชเคฐ्เคตเคคเคฎाเคฒा
(2) เค‰เคค्เคคเคฐी เคญाเคฐเคค เค•ा เคฎैเคฆाเคจ
(3) เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ
(4) เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฎเคฐुเคธ्เคฅเคฒ
(5) เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ
(6) เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน
(1) เค‰เคค्เคคเคฐ เคคเคฅा เค‰เคค्เคคเคฐी-เคชूเคฐ्เคตी เคชเคฐ्เคตเคคเคฎाเคฒा
เค‡เคธ เคญू-เค†เค•ृเคคिเค• เค–ंเคก เคฎें เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคชเคฐ्เคตเคค เค”เคฐ เค‰เคค्เคคเคฐी-เคชूเคฐ्เคตी เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เคถाเคฎिเคฒ เคนैं। เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•ा เคชเคฐ्เคตเคคीเคฏ เคญाเค— เคฎें เค•เคˆ เคธเคฎाเคจांเคคเคฐ เคชเคฐ्เคตเคค เคถ्เคฐृंเค–เคฒाเค“ं เคธे เคฌเคจा เคนैं। เคœिเคจ्เคนें เคšाเคฐ เคญाเค—ों เคฎें เคฌांเคŸा เคœा เคธเค•เคคा เคนै (i) เคตृเคนเคค เคนिเคฎाเคฒเคฏ, (ii) เคชाเคฐ เคนिเคฎाเคฒเคฏ (iii) เคฎเคง्เคฏ เคนिเคฎाเคฒเคฏ (iv) เคถिเคตाเคฒिเค• 
เคนिเคฎाเคฒเคฏ, เคญाเคฐเคคीเคฏ เค‰เคชเคฎเคนाเคฆ्เคตीเคช เคคเคฅा เคฎเคง्เคฏ เคเคตं เคชूเคฐ्เคตी เคเคถिเคฏा เค•े เคฆेเคถों เค•े เคฌीเคš เคเค• เคฎเคœเคฌूเคค เคฒंเคฌी เคฆीเคตाเคฐ เค•े เคฐूเคช เคฎें เค–เฅœा เคนै। เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคเค• เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคฐोเคงเค• เคนी เคจเคนीं เค…เคชिเคคु เคœเคฒเคตाเคฏु, เค…เคชเคตाเคน เค”เคฐ เคธांเคธ्เค•ृเคคिเค• เคตिเคญाเคœเค• เคญी เคนै। เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคชเคฐ्เคตเคคเคฎाเคฒा เคฎें เคญी เค…เคจेเค• เค•्เคทेเคค्เคฐाीเคฏ เคตिเคญिเคจ्เคจเคคाเคँ เคนैं। เค‰เคš्เคšाเคตเคš, เคชเคฐ्เคตเคค เคถ्เคฐेเคฃिเคฏों เค•े เคธंเคฐेเค–เคฃ เค”เคฐ เคฆूเคธเคฐी เคญूเค†เค•ृเคคिเคฏों เค•े เค†เคงाเคฐ เคชเคฐ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•ो เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เค‰เคชเค–ंเคกों เคฎें เคตिเคญाเคœिเคค เค•िเคฏा เคœा เคธเค•เคคा เคนै।
(i) เค•เคถ्เคฎीเคฐ เคฏा เค‰เคค्เคคเคฐी-เคชเคถ्เคšिเคฎी เคนिเคฎाเคฒเคฏ
(ii) เคนिเคฎाเคšเคฒ เค”เคฐ เค‰เคค्เคคเคฐांเคšเคฒ เคนिเคฎाเคฒเคฏ
(iii) เคฆाเค–เคœเคฒिंเค— เค”เคฐ เคธिเค•्เค•िเคฎ เคนिเคฎाเคฒเคฏ
(iv) เค…เคฐुเคฃाเคšเคฒ เคนिเคฎाเคฒเคฏ
(v) เคชूเคฐ्เคตी เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เค”เคฐ เคชเคฐ्เคตเคค
(i) เค•เคถ्เคฎीเคฐ เคฏा เค‰เคค्เคคเคฐी-เคชเคถ्เคšिเคฎी เคนिเคฎाเคฒเคฏ - เคธिंเคงु เค”เคฐ เคธเคคเคฒुเคœ เคจเคฆिเคฏों เค•े เคฌीเคš เค•ा เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•เคถ्เคฎीเคฐ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•े เคจाเคฎ เคธे เคœाเคจा เคœाเคคा เคนै เค•เคถ्เคฎीเคฐ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคฎें เคตृเคนเคค्‌ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•े เค…เคฒाเคตा เคšाเคฐ เคช्เคฐเคฎुเค– เคชเคฐ्เคตเคค เคถ्เคฐेเคฃिเคฏाँ เคฎिเคฒเคคी เคนैं เคœिเคจ्เคนें เค•ाเคฐाเค•ोเคฐเคฎ, เคฒเคฆ्เคฆाเค–, เคœाเคธ्เค•เคฐ เคคเคฅा เคชीเคฐเคชंเคœाเคฒ เค•े เคจाเคฎ เคธे เคœाเคจा เคœाเคคा เคนै। เคตृเคนเคค्‌ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคคเคฅा เค•ाเคฐाเค•ोเคฐเคฎ เคถ्เคฐेเคฃिเคฏों เค•े เคฎเคง्เคฏ เคฎें เคฒเคฆ्เคฆाเค– เค•ा เค เคฃ्เคกा เคฎเคฐुเคธ्เคฅเคฒीเคฏ เคญाเค— เคนै เคœเคฌเค•ि เคตृเคนเคค्‌ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคคเคฅा เคชीเคฐเคชंเคœाเคฒ เคถ्เคฐेเคฃिเคฏों เค•े เคฎเคง्เคฏ เค•เคถ्เคฎीเคฐ เค•ी เค˜ाเคŸी เค”เคฐ เคกเคฒ เคीเคฒ เคนै।  เค•ाเคฐाเค•ोเคฐเคฎ เคถ्เคฐेเคฃी เคฎें เคญाเคฐเคค เค•ी เคธเคฌเคธे เคŠँเคšी เคšोเคŸी K-2 เคฏा เค—ॉเคกเคตिเคจ เค‘เคธ्เคŸिเคจ เคธ्เคฅिเคค เคนै।  เคตृเคนเคค्‌ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคฎें เคœोเคœीเคฒा, เคชीเคฐเคชंเคœाเคฒ เคฎें เคฌाเคจिเคนाเคฒ , เคœाเคธ्เค•เคฐ เคฎें เคซोเคŸुเคฒा เคคเคฅा เคฒเคฆ्เคฆाเค– เคถ्เคฐेเคฃी เคฎें เค–ाเคฐ्เคฆुंเค—เคฒा เคจाเคฎเค• เคชเคฐ्เคตเคคीเคฏ เคฆเคฐ्เคฐे เคฎिเคฒเคคे เคนैं।  เคฆเค•्เคทिเคฃ เคเคถिเคฏा เค•े เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เค—्เคฒेเคถिเคฏเคฐ เคœैเคธे เคฌเคฒเคŸोเคฐो เคต เคธिเคฏाเคšिเคจ เค—्เคฒेเคถिเคฏเคฐ เค‡เคธी เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคฎें เคชाเค เคœाเคคे เคนैं। เค•เคถ्เคฎीเคฐ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•े เคฆเค•्เคทिเคฃी เคญाเค—ों เคฎें เค•ुเค› เค…เคจुเคฆैเคฐ्เคง्เคฏ เค˜ाเคŸिเคฏाँ (เคฆूเคจ เค˜ाเคŸिเคฏाँ) เคญी เคฎिเคฒเคคी เคนैं। เคœिเคจเคฎें เคœเคฎ्เคฎू-เคฆूเคจ เคคเคฅा เคชเค ाเคจเค•ोเคŸ เคฆूเคจ เคช्เคฐเคฎुเค– เคนैं। เค•ाเคถ्เคฎीเคฐ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•เคฐेเคตा เค•े เคฒिเค เคช्เคฐเคธिเคฆ्เคง เคนै। เคนिเคฎोเคข़ เคชเคฐ เคฎोเคŸी เคชเคฐเคค เค•े เคฐूเคช เคฎें เคนिเคฎเคจเคฆ เคšिเค•เคจी เคฎिเคŸ्เคŸी เคคเคฅा เคฆूเคธเคฐे เคชเคฆाเคฐ्เคฅों เค•ा เคœเคฎाเคต เค•เคฐेเคตा เค•เคนเคฒाเคคा เคนै। เคœिเคธ เคชเคฐ เคช्เคฐเคฎुเค– เคฐूเคช เคธे เคฆेเคถी เค•ेเคธเคฐ (เคœाเคซเคฐाเคจ) เค•ी เค–ेเคคी เค•ी เคœाเคคी เคนै। เคช्เคฐเคธिเคฆ्เคง เค…เคฒเคตเคฃीเคฏ เคीเคฒें เคกเคฒ เคीเคฒ เคต เคตुเคฒเคฐ เคीเคฒ เค”เคฐ เคชाँเค—ॉเค—เคธो เคต เคธोเคฎुเคฐीเคฐी  เคฒเคตเคฃीเคฏ เคीเคฒें  เค•เคถ्เคฎीเคฐ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนै เคกเคฒ เคीเคฒ เคต เคตुเคฒเคฐ เคीเคฒ เค…เคฒเคตเคฃीเคฏ เคीเคฒें เคนैं เคœเคฌเค•ि เคชाँเค—ॉเค—เคธो เคคเคฅा เคธोเคฎुเคฐीเคฐी (Tsomuriri) เคฒเคตเคฃीเคฏ เคीเคฒें เคนैं।  เคตैเคท्เคฃोเคฆेเคตी เค•ा เคฎंเคฆिเคฐ เคต เค…เคฎเคฐเคจाเคฅ เค—ुเคซा เค•เคถ्เคฎीเคฐ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•े เค…เคจ्เคคเคฐ्เค—เคค เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคคीเคฐ्เคฅ เคนैं เคธिंเคงु เคคเคฅा เค‡เคธเค•ी เคธเคนाเคฏเค• เคจเคฆिเคฏाँ, เคेเคฒเคฎ เค”เคฐ เคšेเคจाเคฌ, เค‡เคธ เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•ो เค…เคชเคตाเคนिเคค เค•เคฐเคคी เคนै เคœเคฎ्เคฎू เค”เคฐ เค•เคถ्เคฎीเคฐ เค•ी เคฐाเคœเคงाเคจी เคถ्เคฐीเคจเค—เคฐ เคेเคฒเคฎ เคจเคฆी เค•े เค•िเคจाเคฐे เคธ्เคฅिเคค เคนै। เคถ्เคฐीเคจเค—เคฐ เคฎें เคกเคฒ เคीเคฒ เคเค• เคฐोเคšเค• เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธ्เคฅเคฒ เคนै। 
(ii) เคนिเคฎाเคšเคฒ เค”เคฐ เค‰เคค्เคคเคฐांเคšเคฒ เคนिเคฎाเคฒเคฏ - เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•ा เคฏเคน เคนिเคธ्เคธा เคชเคถ्เคšिเคฎ เคฎें เคฐाเคตी เคจเคฆी เค”เคฐ เคชूเคฐ्เคต เคฎें เค•ाเคฒी (เค˜ाเค˜เคฐा เค•ी เคธเคนाเคฏเค• เคจเคฆी) เค•े เคฌीเคš เคธ्เคฅिเคค เคนै। เค‡เคธ เคช्เคฐเคฆेเคถ เคฎें เคธिंเคงु เค•ी เคธเคนाเคฏเค• เคจเคฆिเคฏाँ (เคฐाเคตी, เคฌ्เคฏाเคธ เค”เคฐ เคธเคคเคฒुเคœ) เค”เคฐ เค—ंเค—ा เค•ी เคธเคนाเคฏเค• เคจเคฆिเคฏाँ (เคฏเคฎुเคจा เค”เคฐ เค˜ाเค˜เคฐा) เคฌเคนเคคी เคนैं। เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•ी เคคीเคจों เคฎुเค–्เคฏ เคชเคฐ्เคตเคค เคถृंเค–เคฒाเคँ, เคตृเคนเคค เคนिเคฎाเคฒเคฏ, เคฒเค˜ु เคนिเคฎाเคฒเคฏ (เคœिเคจ्เคนें เคนिเคฎाเคšเคฒ เคฎें เคงौเคฒाเคงเคฐ เค”เคฐ เค‰เคค्เคคเคฐाเค–เคฃ्เคก เคฎें เคจाเค—เคŸिเคฌा เค•เคนा เคœाเคคा เคนै) เค”เคฐ เคถिเคตाเคฒिเค• เคถ्เคฐेเคฃी เค‡เคธ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค–ंเคก เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนैं। เคตृเคนเคค्‌ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•ी เค˜ाเคŸिเคฏों เคฎें เค—्เคฐीเคท्เคฎ-เค‹เคคु เคฎें เค˜ाเคธ เค•े เคฎैเคฆाเคจ เคฎिเคฒเคคे เคนैं เคœिเคจ्เคนें เคฌुเค—्เคฏाเคฒ เค•เคนा เคœाเคคा เคนै। เคตृเคนเคค เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•ी เค˜ाเคŸिเคฏों เคฎें เคญोเคŸिเคฏा เคช्เคฐเคœाเคคि เค•े เคฒोเค— เคฐเคนเคคे เคนै เคœो เค—्เคฐीเคท्เคฎ เค‹เคคु เคฎें เคฌुเค—เคฏाเคฒ เคฎें เคšเคฒे เคœाเคคे เคนैं เค”เคฐ เคถเคฐเคฆ เค‹เคคु เคฎें เค˜ाเคŸिเคฏों เคฎें เคฒौเคŸ เค†เคคे เคนैं। เค—ंเค—ोเคค्เคฐी , เคฏเคฎुเคจोเคค्เคฐी , เคฌเคฆ्เคฐीเคจाเคฅ เคคเคฅा เคนेเคฎเค•ुเคฃ्เคก เคธाเคนिเคฌ เค•े เค…เคคिเคฐिเค•्เคค เคซूเคฒों เค•ी เค˜ाเคŸी เคญी เค‡เคธी เคชเคฐ्เคตเคคीเคฏ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนै। เค‡เคธ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เคชाँเคš เคช्เคฐเคธिเคฆ्เคง เคช्เคฐเคฏाเค— (เคจเคฆी เคธंเค—เคฎ) เคนैं, เคถिเคตाเคฒिเค• เคถ्เคฐेเคฃिเคฏों เคฎें เค…เคจेเค• เคฆूเคจ เค˜ाเคŸिเคฏाँ เคฎिเคฒเคคी เคนैं। เค‡เคจเคฎें เคšเคฃ्เคกीเค—เคข़-เค•ाเคฒเค•ा เคฆूเคจ, เคจाเคฒाเค—เคข़ เคฆूเคจ, เคฆेเคนเคฐाเคฆूเคจ, เคนเคฐीเค•े เคฆूเคจ เคคเคฅा เค•ोเคŸा เคฆूเคจ เคธाเคฎिเคฒ เคนैं। เค‡เคจเคฎें เคฆेเคนเคฐाเคฆूเคจ เคธเคฌเคธे เคฌเฅœी เค˜ाเคŸी เคนै
(iii) เคฆाเคฐ्เคœिเคฒिंเค— เคคเคฅा เคธिเค•्เค•िเคฎ เคนिเคฎाเคฒเคฏ - เคชเคถ्เคšिเคฎ เคฎें เคจेเคชाเคฒ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคคเคฅा เคชूเคฐ्เคต เคฎें เคญूเคŸाเคจ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•े เคฎเคง्เคฏ เคฎें เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•ा เคฏเคน เคญाเค— เคธ्เคฅिเคค เคนै। เคญाเคฐเคค เค•ा เคฆूเคธเคฐा เคธเคฐ्เคตोเคš्เคš เคถिเค–เคฐ เค•ंเคšเคจเคœंเค—ा เคต เคคीเคต्เคฐเค—ाเคฎिเคจी เคคिเคธ्เคคा เคจเคฆी เค‡เคธी เคชเคฐ्เคตเคคीเคฏ เคญाเค— เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนै।เคฏเคนाँ เคฆुเค†เคฐ เคจाเคฎเค• เคธ्เคฅเคฒाเค•ृเคคिเคฏाँ เคฎिเคฒเคคी เคนैं เคœिเคจเค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เคšाเคฏ เคฌाเค—ाเคจ เคฒเค—ाเคจे เค•े เคฒिเค เค•िเคฏा เคœाเคคा เคนै। เค‡เคจ เคชเคฐ्เคตเคคों เค•े เคŠँเคšे เคถिเค–เคฐों เคชเคฐ เคฒेเคชเคšा เคœเคจเคœाเคคि เคชाเคˆ เคœाเคคी เคนै।
(iv) เค…เคฐुเคฃाเคšเคฒ เคนिเคฎाเคฒเคฏ -  เคฏเคน เคชเคฐ्เคตเคค เค•्เคทेเคค्เคฐ เคญूเคŸाเคจ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคธे เคฒेเค•เคฐ เคชूเคฐ्เคต เคฎें เคกिเคซू เคฆเคฐ्เคฐे เคคเค• เคซैเคฒा เคนै।เค•ाँเค—เคคु เคคเคฅा เคจाเคฎเคšा เคฌเคฐเคตा เค‡เคธ เคชเคฐ्เคตเคค เคถ्เคฐेเคฃी เค•े เคช्เคฐเคฎुเค– เคชเคฐ्เคตเคคीเคฏ เคถिเค–เคฐ เคนैं। เค…เคฐुเคฃाเคšเคฒ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคชเคฐ्เคตเคค เคถ्เคฐेเคฃिเคฏों เค•ो เค‰เคค्เคคเคฐ เคธे เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฆिเคถा เคธे เคช्เคฐเคตाเคนिเคค เคจเคฆिเคฏों เคจे เค…เคจेเค• เคธ्เคฅाเคจों เคชเคฐ เค•เคŸा-เคซเคŸा เคฌเคจा เคฆिเคฏा เคนै। เคจाเคฎเคšा เคฌเคฐूเค† เค•ो เคชाเคฐ เค•เคฐเคจे เค•े เคฌाเคฆ เคฌ्เคฐเคน्เคฎเคชुเคค्เคฐ เค•ी เคธเคนाเคฏเค• เคจเคฆी เคฆिเคนांเค— เคเค• เค—เคนเคฐा เค—ॉเคฐ्เคœ เคจिเคฐ्เคฎिเคค เค•เคฐเคคी เคนै। เค…เคฐुเคฃाเคšเคฒ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคฎें เคฌเคนुเคค-เคธी เคœเคจเคœाเคคिเคฏाँ เคœैเคธे เคฎोเคจเคชा, เค…เคฌोเคฐ, เคฎिเคถเคฎी, เคจिเคถी เค”เคฐ เคจाเค—ा เคจिเคตाเคธ เค•เคฐเคคी เคนैं। เคœ्เคฏाเคฆाเคคเคฐ เคœเคจเคœाเคคिเคฏाँ เคूเคฎ เค–ेเคคी เค•เคฐเคคी เคนैं, เคœिเคธे เคธ्เคฅाเคจांเคคเคฐी เค•ृเคทि เคฏा เคธ्เคฒैเคถ เค”เคฐ เคฌเคฐ्เคจ เค•ृเคทि เคญी เค•เคนा เคœाเคคा เคนै।
(v) เคชूเคฐ्เคตी เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เค”เคฐ เคชเคฐ्เคตเคค- เคฏे เคญाเคฐเคค เค•े เค‰เคค्เคคเคฐ เคชूเคฐ्เคตी เคฐाเคœ्เคฏों เคฎें เค‰เคค्เคคเคฐ-เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฆिเคถा เคฎें เคซैเคฒी เคนैं। เคฏे เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เคตिเคญिเคจ्เคจ เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคจाเคฎों เคธे เคœाเคจी เคœाเคคी เคนै। เค‰เคค्เคคเคฐ เคฎें เคฏे เคชเคŸเค•ाเคˆ เคฌूเคฎ, เคจाเค—ा เคชเคนाเฅœिเคฏाँ, เคฎเคฃिเคชुเคฐ เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เค”เคฐ เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เคฎिเคถो เคฏा เคฒुเคธाเคˆ เคชเคนाเฅœिเคฏों เค•े เคจाเคฎ เคธे เคœाเคจी เคœाเคคी เคนैं। เคฎเคฃिเคชुเคฐ เค˜ाเคŸी เค•े เคฎเคง्เคฏ เคเค• เคीเคฒ เคธ्เคฅिเคค เคนै เคœिเคธे ‘เคฒोเค•เคคाเค•’ เคीเคฒ เค•เคนा เคœाเคคा เคนै
(2) เค‰เคค्เคคเคฐी เคญाเคฐเคค เค•ा เคฎैเคฆाเคจ
เค‰เคค्เคคเคฐी เคญाเคฐเคค เค•ा เคฎैเคฆाเคจ เคธिंเคงु, เค—ंเค—ा เค”เคฐ เคฌ्เคฐเคน्เคฎเคชुเคค्เคฐ เคจเคฆिเคฏों เคฆ्เคตाเคฐा เคฌเคนाเค•เคฐ เคฒाเค เค—เค เคœเคฒोเฅ เคจिเค•्เคทेเคช เคธे เคฌเคจा เคนै। เค‡เคธ เคฎैเคฆाเคจ เค•ी เคชूเคฐ्เคต เคธे เคชเคถ्เคšिเคฎ เคฒंเคฌाเคˆ เคฒเค—เคญเค— 3200 เค•िเคฒो เคฎीเคŸเคฐ เคนै। เค‡เคธเค•ी เค”เคธเคค เคšौเฅœाเคˆ 150 เคธे 300 เค•िเคฒोเคฎीเคŸเคฐ เคนै। เคœเคฒोเฅ เคจिเค•्เคทेเคช เค•ी เค…เคงिเค•เคคเคฎ เค—เคนเคฐाเคˆ 1000 เคธे 2000 เคฎीเคŸเคฐ เคนै। เค‰เคค्เคคเคฐ เคธे เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฆिเคถा เคฎें เค‡เคจ เคฎैเคฆाเคจों เค•ो เคคीเคจ เคญाเค—ों เคฎें เคฌाँเคŸ เคธเค•เคคे เคนैं เคญाเคญเคฐ, เคคเคฐाเคˆ เค”เคฐ เคœเคฒोเฅ เคฎैเคฆाเคจ। 
(i) เคญाเคญเคฐ -เคญाเคญเคฐ 8 เคธे 10 เค•िเคฒोเคฎीเคŸเคฐ เคšौเฅœाเคˆ เค•ी เคชเคคเคฒी เคชเคŸ्เคŸी เคนै เคœो เคถिเคตाเคฒिเค• เค—िเคฐिเคชाเคฆ เค•े เคธเคฎाเคจांเคคเคฐ เคซैเคฒी เคนुเคˆ เคนै। เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคชเคฐ्เคตเคค เคถ्เคฐेเคฃिเคฏों เคธे เคฌाเคนเคฐ เคจिเค•เคฒเคคी เคจเคฆिเคฏाँ เคฏเคนाँ เคฌเคก़े-เคฌเคก़े เคšเคŸ्เคŸाเคจी เคŸुเค•เคก़े เคคเคฅा เค—ोเคฒाเคถ्เคฎ เคœเคฎा เค•เคฐ เคฆेเคคी เคนैं। เค”เคฐ เค•เคญी-เค•เคญी เคธ्เคตเคฏं เค‡เคธी เคฎें เคฒुเคช्เคค เคนो เคœाเคคी เคนैं। 
(ii) เคคเคฐाเคˆ - เคญाเคญเคฐ เค•े เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เคคเคฐाเคˆ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคนै เคœिเคธเค•ी เคšौเฅœाเคˆ 10 เคธे 20 เค•िเคฒोเคฎीเคŸเคฐ เคนै। เคญाเคญเคฐ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เคฒुเคช्เคค เคจเคฆिเคฏाँ เค‡เคธ เคช्เคฐเคฆेเคถ เคฎें เคงเคฐाเคคเคฒ เคชเคฐ เคจिเค•เคฒ เค•เคฐ เคช्เคฐเค•เคŸ เคนोเคคी เคนैं เค‡เคจ เคจเคฆिเคฏों เค•ा เค•ोเคˆ เคจिเคถ्เคšिเคค เคช्เคฐเคตाเคน เค•्เคทेเคค्เคฐ เคจ เคนोเคจे เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคฏเคน เคเค• เค…เคจूเคช เคฏा เคฆเคฒเคฆเคฒी เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฌเคจ เคœाเคคा เคนै, เค‡เคธी เค•ाเคฐเคฃ เค‡เคธे เคคเคฐाเคˆ เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•เคนा เคœाเคคा เคนै।
(iii) เคœเคฒोเฅ เคฎैเคฆाเคจ - เคคเคฐाเคˆ เคธे เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เคœเคฒोเฅ เคฎैเคฆाเคจ เคฎैเคฆाเคจ เคนै เคœो เค†เค—े เคฆो เคญाเค—ों เคฎें เคฌाँเคŸा เคœाเคคा เคนै- เค–ाเคฆเคฐ เค”เคฐ เคฌाँเค—เคฐ।
เค–ाเคฆเคฐ - เคจเค เคœเคฒोเฅ เคฎैเคฆाเคจ เคœเคนाँ เคฌाเคข़ เค•ा เคœเคฒ เคช्เคฐเคคिเคตเคฐ्เคท เคชเคนुँเคšเค•เคฐ เคจเคฏी เคฎिเคŸ्เคŸी เค•ी เคชเคฐเคค เคœเคฎा เค•เคฐ เคฆेเคคा เคนै, เค–ाเคฆเคฐ เค•เคนเคฒाเคคा เคนैं।
เคฌाँเค—เคฐ - เคชुเคฐाเคจे เคœเคฒोเฅ เคฎैเคฆाเคจ เคœเคนाँ เคธाเคฎाเคจ्เคฏ เคฐूเคช เคธे เคจเคฆिเคฏों เค•ी เคฌाเคข़ เค•ा เคœเคฒ เคจเคนीं เคชเคนुँเคš เคชाเคคा เคนै, เคฌाँเค—เคฐ เค•เคนเคฒाเคคे  เคนैं। 
เคกेเคฒ्เคŸा : เคกेเคฒ्เคŸा เคจเคฆी เค•े เคฎुเคนाเคจे เคชเคฐ เค‰เคธเค•े เคฆ्เคตाเคฐा เคฌเคนाเค•เคฐ เคฒाเค เค—เค เค…เคตเคธाเคฆों เค•े เคจिเค•्เคทेเคชเคฃ เคธे เคฌเคจी เคค्เคฐिเคญुเคœाเค•ाเคฐ เค†เค•ृเคคि เคนोเคคी เคนै| เค‰เคค्เคคเคฐ เคญाเคฐเคค เค•े เคฎैเคฆाเคจ เคฎें เคฌเคนเคจे เคตाเคฒी เคตिเคถाเคฒ เคจเคฆिเคฏाँ เค…เคชเคจे เคฎुเคนाเคจे เคชเคฐ เคตिเคถ्เคต เคฌเฅœे-เคฌเฅœे เคกेเคฒ्เคŸाเค“ँ เค•ा เคจिเคฐ्เคฎाเคฃ เค•เคฐเคคी เคนैं, เคœैเคธे- เคธुंเคฆเคฐ เคตเคจ เคกेเคฒ्เคŸा
(3) เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ
เคญाเคฐเคค เค•ा เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เคธเคคเคฒเคœ เค”เคฐ เค—ंเค—ा เค•े เคฎैเคฆाเคจ เค•े เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เคซैเคฒे เคนुเค เค‰เคธ เคญू-เคญाเค— เค•ा เคจाเคฎ เคนै เคœो เคคीเคจ เค“เคฐ เคธเคฎुเคฆ्เคฐ เคธे เค˜िเคฐा เคนै। เค‰เคค्เคคเคฐ เคฎें เค…เคฐाเคตเคฒी, เคตिเคจ्เคง्เคฏाเคšเคฒ เค”เคฐ เคธเคคเคชुเคก़ा เค•ी เคชเคนाเคก़िเคฏाँ, เคชूเคฐ्เคต เคฎें เคฐाเคœเคฎเคนเคฒ เคชเคนाเฅœिเคฏाँ, เคชเคถ्เคšिเคฎ เคฎें เค—िเคฐ เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เค”เคฐ เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เค‡เคฒाเคฏเคšी (เค•ाเคฐ्เคกाเคฎเคฎ) เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคช เคชเค ाเคฐ เค•ी เคธीเคฎाเคँ เคจिเคฐ्เคงाเคฐिเคค เค•เคฐเคคी เคนैं।  เค‡เคธ เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคช เค•ी เค”เคธเคค เคŠँเคšाเคˆ 600 เคธे 900 เคฎीเคŸเคฐ เคนै। เคฏเคน เคญाเคฐเคค เค•ा เคธเคฌเคธे เคฌเคก़ा เคชเค ाเคฐ เคนै เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เคคिเค•ोเคจे เค†เค•ाเคฐ เคตाเคฒा เค•เคŸा-เคซเคŸा เคญूเค–ंเคก เคนै เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เคญाเคฐเคค เค•ा เคเค• เคช्เคฐाเคšीเคจเคคเคฎ เคเคตं เคธ्เคฅिเคฐ เคญू-เคญाเค— เคนै เคœिเคธเค•ी เคŠँเคšाเคˆ เคธाเคฎाเคจ्เคฏเคคเคฏा เคชเคถ्เคšिเคฎ เคธे เคชूเคฐ्เคต เค•ी เค“เคฐ เค•्เคฐเคฎเคถ: เค•เคฎ เคนोเคคी เคœाเคคी เคนै। เค‡เคธी เค•ाเคฐเคฃ เค‡เคธ เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคญाเค— เคชเคฐ เคช्เคฐเคตाเคนिเคค เค…เคงिเค•ांเคถ เคจเคฆिเคฏाँ เคชเคถ्เคšिเคฎ เคธे เคชूเคฐ्เคต เคฆिเคถा เคฎें เคช्เคฐเคตाเคนिเคค เคนोเคคी เคนुเคˆ เคฌंเค—ाเคฒ เค•ी เค–ाเคก़ी เคฎें เค—िเคฐเคคी เคนैं। เคŸॉเคฐ, เคฌ्เคฒॉเค• เคชเคฐ्เคตเคค, เคญ्เคฐंเคถ เค˜ाเคŸिเคฏाँ, เคชเคฐ्เคตเคค เคธ्เค•ंเคง, เคจเค—्เคจ เคšเคŸ्เคŸाเคจ เคธंเคฐเคšเคจा, เคŸेเค•เคฐी เคชเคนाเฅœी เคถृंเค–เคฒाเคँ เค”เคฐ เค•्เคตाเคฐ्เคŸ्เคœाเค‡เคŸ เคญिเคค्เคคिเคฏाँ เคช्เคฐाเคฏเคŸ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เค•ी เคฎुเค–्เคฏ เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธ्เคฅเคฒाเค•ृเคคिเคฏों เคนैं เคœो เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคน เค•े เคธ्เคฅเคฒ เคนैं।
เคฎुเค–्เคฏ เค‰เคš्เคšाเคตเคš เคฒเค•्เคทเคฃों เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เค•ो เคคीเคจ เคญाเค—ों เคฎें เคฌाँเคŸा เคœा เคธเค•เคคा เคนै।
(i) เคฆเค•्เค•เคจ เค•ा เคชเค ाเคฐ
(ii) เคฎเคง्เคฏ เค‰เคš्เคš เคญूเคญाเค—
(iii) เค‰เคค्เคคเคฐी-เคชूเคฐ्เคตी เคชเค ाเคฐ
(i) เคฆเค•्เค•เคจ เค•ा เคชเค ाเคฐ - เค‡เคธे เคฆเค•्‍เค•เคจ เคŸ्เคฐैเคช เคฏा เคฒाเคตा เค•ा เคชเค ाเคฐ เค•เคนเคคे เคนैं। เคฆเค•्เค•เคจ เคชเค ाเคฐ เคช्เคฐाเคšीเคจ เค•ाเคฒ เคฎें เคงเคฐाเคคเคฒ เคชเคฐ เคฒเคฎ्เคฌे เคฆเคฐाเคฐ เคฏा เคญ्เคฐंเคถ เคชเคก़เคจे เค”เคฐ เคœ्เคตाเคฒाเคฎुเค–ी เค•्เคฐिเคฏा เคธे เคตเคนाँ เคธे เคคเคฐเคฒ เคฏा เค—ाเคข़े เคฒाเคตा เค•ी เคชเคฐเคคों เค•े เคฐूเคช เคฎें เคœเคฎाเคต เคธे เคฌเคจे เคนैं। เคฆเค•्เค•เคจ เคชเค ाเคฐ เคฎें เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ, เคชूเคฐ्เคตी เค˜ाเคŸ, เคคเคฅा เคธเคคเคชुเคก़ा, เคฎैเค•ाเคฒ เคคเคฅा เคฎเคนाเคฆेเคต เคถ्เคฐेเคฃिเคฏाँ เคธเคฎ्เคฎिเคฒिเคค เคนैं। เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เคชเคถ्เคšिเคฎी เคคเคŸ เค•े เคธเคนाเคฐे เคตिเคธ्เคคृเคค เคนैं เคœिเคจ्เคนें เคฎเคนाเคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เคฎें เคธเคนเคฏाเคฆ्เคฐि, เค•เคฐ्เคจाเคŸเค• เคต เคคเคฎिเคฒเคจाเคกु เคฎें เคจीเคฒเค—िเคฐि เคคเคฅा เค•ेเคฐเคฒ เคฎें เค…เคจ्เคจाเคฎเคฒाเคˆ เค”เคฐ เค‡เคฒाเคฏเคšी (เค•ाเคฐ्เคกाเคฎเคฎ) เคชเคนाเคก़िเคฏों เค•े เคจाเคฎ เคธे เคœाเคจा เคœाเคคा เคนै। เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เคชूเคฐ्เคตी เค˜ाเคŸ เค•ी เคคुเคฒเคจा เคฎें เคŠँเคšे เค”เคฐ เคธเคคเคค เคนैं। เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เค•ी เค”เคธเคค เคŠँเคšाเคˆ 1500 เคฎीเคŸเคฐ เคนै เคœो เค‰เคค्เคคเคฐ เคธे เคฆเค•्เคทिเคฃ เค•ी เค“เคฐ เคœाเคจे เคชเคฐ เค•्เคฐเคฎเคถ: เค…เคงिเค• เคนोเคคी เคœाเคคी เคนै। เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เค•ी เคธเคฌเคธे เค‰ँเคšी เคšोเคŸी เค…เคจाเคˆเคฎुเคกी (2695 เคฎीเคŸเคฐ) เคนै, เคœो เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เค•ी เค…เคจाเคฎเคฒाเคˆ เคชเคนाเฅœिเคฏों เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนै। เคฆूเคธเคฐी เคธเคฌเคธे เค‰ँเคšी เคšोเคŸी เคกोเคกाเคฌेเคŸा เคนै เค”เคฐ เคฏเคน เคจीเคฒเค—िเคฐी เคชเคนाเฅœिเคฏों เคฎें เคนै। เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เค…เคฐเคฌ เคธाเค—เคฐ เค•ी เค“เคฐ เคคीเคต्เคฐ เคขाเคฒ เคตाเคฒे เคคเคฅा เคชूเคฐ्เคต เค•ी เค“เคฐ เคฎเคจ्เคฆ เคขाเคฒ เคตाเคฒे เคนैं เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เคฎें เคฅाเคฒเค˜ाเคŸ, เคญोเคฐเค˜ाเคŸ, เคชाเคฒเค˜ाเคŸ, เคถेเคจเค•ोเคŸा เค—ैเคช เคšाเคฐ เคฆเคฐ्เคฐे เคนैं
เคชूเคฐ्เคตी เค˜ाเคŸ เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เค•ी เคญाँเคคि เคจ เคคो เค…เคงिเค• เคŠँเคšे เคนी เคนैं เค”เคฐ เคจ เคถ्เคฐृंเค–เคฒाเคฌเคฆ्เคง เคนैं เคชूเคฐ्เคตी เค˜ाเคŸ เคฎเคนाเคจเคฆी, เค—ोเคฆाเคตเคฐी, เค•ृเคท्เคฃा เค”เคฐ เค•ाเคตेเคฐी เคจเคฆिเคฏों เคฆ्เคตाเคฐा เค…เคชเคฐเคฆिเคค เคนैं। เคชूเคฐ्เคตी เค˜ाเคŸเค•ी เคช्เคฐเคฎुเค– เคถ्เคฐेเคฃिเคฏाँ เคœाเคตाเคฆी เคชเคนाเฅœिเคฏाँ, เคชाเคฒเค•ोเคฃ्เคกा เคถ्เคฐेเคฃी, เคจเคฒ्เคฒाเคฎाเคฒा เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เค”เคฐ เคฎเคนेंเคฆ्เคฐเค—िเคฐि เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เคนैं। เค“เคกिเคถा เค•े เค—ंเคœाเคฎ เคœिเคฒे เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคฎเคนेเคจ्เคฆ्เคฐเค—िเคฐि (50 เคฎीเคŸเคฐ) เคชूเคฐ्เคตी เค˜ाเคŸ เค•ी เคธเคฐ्เคตोเคš्เคš เคšोเคŸी เคนै। เคชूเคฐ्เคตी เคคเคฅा เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เคจीเคฒเค—िเคฐी เคชเคนाเฅœिเคฏों เคฎें เค†เคชเคธ เคฎें เคฎिเคฒเคคे เคนैं।
(ii) เคฎเคง्เคฏ เค‰เคš्เคš เคญूเคญाเค— เคญाเคฐเคค เค•े เคฒเค—เคญเค— เคฎเคง्เคฏเคตเคฐ्เคคी เคญाเค— เคฎें เคตिเคธ्เคคृเคค เค‰เคš्เคš เคญूเคฎि เค•ो เคฎเคง्เคฏ เค‰เคš्เคš เคญूเคฎि เค•เคนा เคœाเคคा เคนै। เคธเคฎुเคฆ्เคฐ เคคเคฒ เคธे เคฎเคง्เคฏ เค‰เคš्เคš เคญू-เคญाเค— เค•ी เค”เคธเคค เคŠँเคšाเคˆ 700 เคธे 1000 เคฎीเคŸเคฐ เค•े เคฎเคง्เคฏ เคนै। เค‰เคค्เคคเคฐ เคคเคฅा เค‰เคค्เคคเคฐ-เคชूเคฐ्เคต เค•ी เค“เคฐ เคฏเคน เคŠँเคšाเคˆ เค•्เคฐเคฎเคถ: เค•เคฎ เคนोเคคी เคœाเคคी เคนै। เคฎเคง्เคฏ เค‰เคš्เคš เคญू-เคญाเค— เค•ा เคชเคถ्เคšिเคฎी เคญाเค— เค…เคฐाเคตเคฒी เคชเคฐ्เคตเคค เค•े เคฐूเคช เคฎें เคตिเคธ्เคคृเคค เคฎिเคฒเคคा เคนै เคœिเคธเค•े เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เคธเคคเคชुเคก़ा (600 เคธे 900 เคฎीเคŸเคฐ) เค•े เค…เคตเคถिเคท्เคŸ เคชเคฐ्เคตเคค เคฎिเคฒเคคे เคนैं। เคฎเคง्เคฏ เค‰เคš्เคš เคญूเคญाเค— เค•ा เคชूเคฐ्เคตी เคตिเคธ्เคคाเคฐ เคฐाเคœเคฎเคนเคฒ เค•ी เคชเคนाเฅœिเคฏों เคคเค• เคนै
(iii) เค‰เคค्เคคเคฐ-เคชूเคฐ्เคต เคชเค ाเคฐ - เค‰เคค्เคคเคฐ-เคชूเคฐ्เคต เคชเค ाเคฐ เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เค•ा เคนी เคเค• เคตिเคธ्เคคाเคฐिเคค เคญाเค— เคนै। เคœो เค‡ंเคกिเคฏเคจ เคช्เคฒेเคŸ เค•े เค‰เคค्เคคเคฐ-เคชूเคฐ्เคต เคฆिเคถा เคฎें เค–िเคธเค•เคจे เค•े เค•ाเคฐเคฃ, เคฐाเคœเคฎเคนเคฒ เค•ी เคชเคนाเฅœिเคฏों เค”เคฐ เคฎेเค˜ाเคฒเคฏ เค•े เคชเค ाเคฐ เค•े เคฌीเคš เคญ्เคฐंเคถ เค˜ाเคŸी เคฌเคจเคจे เคธे เค…เคฒเค— เคนो เค—เคฏा เคฅा। เคฌाเคฆ เคฎें เคฏเคน เคจเคฆी เคฆ्เคตाเคฐा เคœเคฎा เค•िเค เคœเคฒोเฅ เคฆ्เคตाเคฐा เคชाเคŸ เคฆिเคฏा เค—เคฏा। เค†เคœ เคฎेเค˜ाเคฒเคฏ เค”เคฐ เค•ाเคฐ्เคฌी เคंเค—เคฒोंเค— เคชเค ाเคฐ เค‡เคธी เค•ाเคฐเคฃ เคธे เคฎुเค–्เคฏ เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เคธे เค…เคฒเค—-เคฅเคฒเค— เคนैं। เค‡เคธเคฎें เค†เคตाเคธ เค•เคฐเคจे เคตाเคฒी เคœเคจเคœाเคคिเคฏों เค•े เคจाเคฎ เค•े เค†เคงाเคฐ เคชเคฐ เคฎेเค˜ाเคฒเคฏ เค•े เคชเค ाเคฐ เค•ो เคคीเคจ เคญाเค—ों เคฎें เคฌाँเคŸा เค—เคฏा เคนै (i) เค—ाเคฐो เคชเคนाเฅœिเคฏाँ (ii) เค–ाเคธी เคชเคนाเฅœिเคฏाँ (iii) เคœเคฏंเคคिเคฏा เคชเคนाเฅœिเคฏाँ। เค…เคธเคฎ เค•ी เค•ाเคฐ्เคฌी เคंเค—เคฒोंเค— เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เคญी เค‡เคธी เค•ा เคตिเคธ्เคคाเคฐ เคนै। เค›ोเคŸा เคจाเค—เคชुเคฐ เค•े เคชเค ाเคฐ เค•ी เคคเคฐเคน เคฎेเค˜ाเคฒเคฏ เค•े เคชเค ाเคฐ เคญी เค•ोเคฏเคฒा, เคฒोเคนा, เคธिเคฒीเคฎेเคจाเค‡เคŸ, เคšूเคจे เค•े เคชเคค्เคฅเคฐ เค”เคฐ เคฏूเคฐेเคจिเคฏเคฎ เคœैเคธे เค–เคจिเคœ เคชเคฆाเคฐ्เคฅों เค•ा เคญंเคกाเคฐ เคนै। เค‡เคธ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เค…เคงिเค•เคคเคฐ เคตเคฐ्เคทा เคฆเค•्เคทिเคฃ-เคชเคถ्เคšिเคฎी เคฎाเคจเคธूเคจ เคธे เคนोเคคी เคนै। เคชเคฐिเคฃाเคฎเคธ्เคตเคฐूเคช, เคฎेเค˜ाเคฒเคฏ เค•ा เคชเค ाเคฐ เคเค• เค…เคคि เค…เคชเคฐเคฆिเคค เคญเคคूเคฒ เคนै เคšेเคฐाเคชूंเคœ เคจเค—्เคจ เคšเคŸ्เคŸाเคจों เคธे เคขเค•ा เคธ्เคฅเคฒ เคนै เค†เคฐै เคฏเคนाँ เคตเคจเคธ्เคชเคคि เคฒเค—เคญเค— เคจเคนीं เค•े เคฌเคฐाเคฌเคฐ เคนै।
(4) เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฎเคฐुเคธ्เคฅเคฒ
เค…เคฐाเคตเคฒी เคชเคนाเคก़िเค“ं เค•े เค‰เคค्เคคเคฐी-เคชूเคฐ्เคตी เคญाเค— เคฎें เคฐेเคคीเคฒे เคŸीเคฒों เค•ा เคเค• เคถुเคท्เค• เคต เคตเคจเคธ्เคชเคคि เคฐเคนिเคค เค•्เคทेเคค्เคฐ เคตिเคธ्เคคृเคค เคนै เคœिเคธे เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฎเคฐुเคธ्เคฅเคฒ เคฏा เคฅाเคฐ เค•ा เคฐेเค—िเคธ्เคคाเคจ เค•เคนा เคœाเคคा เคนै। เคชเคถ्เคšिเคฎी เคฐाเคœเคธ्เคฅाเคจ เคฎें เคตिเคธ्เคคृเคค เค‡เคธ เคฎเคฐुเคธ्เคฅเคฒीเคฏ เคญाเค— เคฎें 15 เคธेเคฎी. เคธे เค•เคฎ เคตाเคฐ्เคทिเค• เคตเคฐ्เคทा เคนोเคคी เคนै। เคธ्เคฅाเคจाเคจ्เคคเคฐी เคฐेเคคीเคฒे เคŸीเคฒे, เค›เคค्เคฐเค• เคšเคŸ्เคŸाเคจें เคคเคฅा เคฎเคฐुเคฆ्เคฏाเคจ เคฏเคนाँ เค•े เคช्เคฐเคฎुเค– เคญूเคฆृเคถ्เคฏ เคนैं। เคฎเคฐुเคธ्เคฅเคฒ เค•ो เคฆो เคญाเค—ों เคฎें เคตिเคญเค•्เคค เค•िเคฏा เคœाเคคा เคนै-
(i) เคธिเคจ्เคงु เคจเคฆी เค•ी เค“เคฐ เคขाเคฒ เคตाเคฒा เค‰เคค्เคคเคฐी เคญाเค—, (ii) เค•เคš्เค› เค•े เคฐเคจ เค•ी เค“เคฐ เคขाเคฒ เคตाเคฒा เคฆเค•्เคทिเคฃी เคญाเค—
เคฎเคฐुเคธ्เคฅเคฒीเคฏ เคญाเค— เคฎें เคช्เคฐเคตाเคนिเคค เคธเคญी เคจเคฆिเคฏाँ เคฎौเคธเคฎी เคนैं। เคฎเคฐुเคธ्เคฅเคฒ เค•े เคฆเค•्เคทिเคฃी เคญाเค— เคฎें เคช्เคฐเคตाเคนिเคค เคฒूเคจी เคจเคฆी เคฎเคนเคค्เคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคนै। เคฏเคนाँ เค•ा เค…เคชเคตाเคน เค…เคจ्เคค:เคธ्เคฅเคฒीเคฏ เคนै, เคœเคนाँ เคจเคฆिเคฏाँ เคฎเคฐुเคธ्เคฅเคฒ เคฎें เคนी เคธ्เคฅिเคค เค•िเคธी เคीเคฒ เคฏा เคช्เคฒाเคฏा เคฎें เคฎिเคฒ เคœाเคคी เคนैं। เค‡เคจ เคช्เคฒाเคฏा เคीเคฒों เคฎें เค–ाเคฐा เคœเคฒ เคญเคฐा เคนोเคคा เคนै เคœिเคจเคธे เคจเคฎเค• เคฌเคจाเคฏा เคœाเคคा เคนै।
(5) เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ
เคฆเค•्เคทिเคฃ เค•े เคชเค ाเคฐ เค•े เคชूเคฐ्เคตी เค”เคฐ เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸों เค”เคฐ เคคเคŸीเคฏ เคธเคฎुเคฆ्เคฐ เค•े เคฌीเคš เคฎें เคœो เคฎैเคฆाเคจ เคตिเคธ्เคคृเคค เคนैं, เค‰เคจ्เคนें เคธเคฎुเคฆ्เคฐเคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ เค•เคนा เคœाเคคा เคนै। เคฏे เคฎैเคฆाเคจ เคฏा เคคो เคธाเค—เคฐीเคฏ เคฒเคนเคฐों เค•ी เค…เคชเคฐเคฆเคจ เค•्เคฐिเคฏा เคฆ्เคตाเคฐा เคฌเคจे เคนैं เคฏा เคจเคฆिเคฏों เคฆ्เคตाเคฐा เคฌเคนाเค•เคฐ เคฒाเคฏी เค—เคฏी เคฎिเคŸ्เคŸी เคธे เคจिเคฐ्เคฎिเคค เคนैं। เค‡เคจ เคฎैเคฆाเคจों เค•ो เค•्เคฐเคฎเคถ: 'เคชเคถ्เคšिเคฎी เคธเคฎुเคฆ्เคฐ เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ' เค”เคฐ “เคชूเคฐ्เคตी เคธเคฎुเคฆ्เคฐเคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ' เค•เคนा เคœाเคคा เคนै।
(i) เคชเคถ्เคšिเคฎी เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ- เคชเคถ्เคšिเคฎी เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ เคœเคฒเคฎเค—्เคจ เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจों เค•े เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃ เคนैं।  เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคญाเคฐเคค เค•े เคชเคถ्เคšिเคฎ เคคเคŸ เค•े เคธเคนाเคฐे-เคธเคนाเคฐे เคชเคถ्เคšिเคฎी เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ เคเค• เคธंเค•ीเคฐ्เคฃ เคชเคŸ्เคŸी เคฎें เค‰เคค्เคคเคฐ เคธे เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฆिเคถा เคฎें เคตिเคธ्เคคृเคค เคฎिเคฒเคคा เคนै। เคฏเคน เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ เคชเคค्เคคเคจों เคคเคฅा เคฌเคจ्เคฆเคฐเค—ाเคนों เค•े เคตिเค•ाเคธ เค•े เคฒिเค เค‰เคชเคฏुเค•्เคค เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคฆเคถाเคँ เคช्เคฐเคฆाเคจ เค•เคฐเคคा เคนै। เค‰เคค्เคคเคฐ เคฎें เค—ुเคœเคฐाเคค เคคเคŸ เคธे เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เค•ेเคฐเคฒ เคคเคŸ เคคเค• เคตिเคธ्เคคृเคค เค‡เคธ เคชเคถ्เคšिเคฎी เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ เค•ो เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคญाเค—ों เคฎें เคตिเคญเค•्เคค เค•िเคฏा เคœाเคคा เคนै-
➤เค—ुเคœเคฐाเคค เคฎें เค•เคš्เค› เคต เค•ाเค िเคฏाเคตाเคก़ เคคเคŸ
เคฎเคนाเคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เคฎें เค•ोंเค•เคฃ เคคเคŸ
เค•เคฐ्เคจाเคŸเค• เคต เค•ेเคฐเคฒ เคฎें เคฎाเคฒाเคฌाเคฐ เคคเคŸ
เคฎाเคฒाเคฌाเคฐ เคคเคŸ เคชเคฐ เคตिเคถेเคท เคธ्เคฅเคฒाเค•ृเคคि เค•เคฏाเคฒ เคฎिเคฒเคคी เคนै। เค‡เคธเค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เคฎเค›เคฒी เคชเค•เคก़เคจे เคคเคฅा เค…เคจ्เคคःเคธ्เคฅเคฒीเคฏ เคจौเค•ाเคฏเคจ เค•े เคฒिเค เค•िเคฏा เคœाเคคा เคนै। เค”เคฐ เคชเคฐ्เคฏเคŸเค•ों เค•े เคฒिเค เคตिเคถेเคท เค†เค•เคฐ्เคทเคฃ เค•ा เค•ेंเคฆ्เคฐ เคนै। เค•ेเคฐเคฒ เคฎें เคนเคฐ เคตเคฐ्เคท เคช्เคฐเคธिเคฆ्เคง ‘เคจेเคนเคฐू เคŸ्เคฐाเคซी เคตเคฒाเคฎเค•ाเคฒी’ (เคจौเค•ा เคฆौเฅœ) เค•ा เค†เคฏोเคœเคจ ‘เคชुเคจ्เคจाเคฎเคฆा เค•เคฏाเคฒ’ เคฎें เค•िเคฏा เคœाเคคा เคนै। 
เคชूเคฐ्เคตी เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ- เคญाเคฐเคค เค•ा เคชूเคฐ्เคตी เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ เคธ्เคตเคฐ्เคฃ เคฐेเค–ा เคจเคฆी เค•े เคฎुเคนाเคจे เคธे เค•เคจ्เคฏाเค•ुเคฎाเคฐी เคคเค• เคตिเคธ्เคคृเคค เคนै। เค”เคฐ เค‰เคญเคฐे เคนुเค เคคเคŸ เค•ा เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃ เคนै। เคฏเคน เคชเคถ्เคšिเคฎी เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ เค•ी เคคुเคฒเคจा เคฎें เค…เคงिเค• เคšौเคก़ा เคนै เคฌंเค—ाเคฒ เค•ी เค–ाเฅœी เคฎें เค—िเคฐเคจे เคตाเคฒी เคจเคฆिเคฏाँ เคฏเคนाँ เคฒเคฎ्เคฌे-เคšौเฅœे เคกेเคฒ्เคŸा เคฌเคจाเคคी เคนैं। เค‡เคธเคฎें เคฎเคนाเคจเคฆी, เค—ोเคฆाเคตเคฐी, เค•ृเคท्เคฃा เค”เคฐ เค•ाเคตेเคฐी เค•ा เคกेเคฒ्เคŸा เคถाเคฎिเคฒ เคนै।
(6) เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน
เคญाเคฐเคค เคฎें เคฆो เคช्เคฐเคฎुเค– เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน เคนैं- เคเค• เคฌंเค—ाเคฒ เค•ी เค–ाเฅœी เคฎें เค”เคฐ เคฆूเคธเคฐा เค…เคฐเคฌ เคธाเค—เคฐ เคฎें। เคฌंเค—ाเคฒ เค•ी เค–ाเฅœी เค•े เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน เคฎें เคฒเค—เคญเค— 572 เคฆ्เคตीเคช เคนैं। เคฌंเค—ाเคฒ เค•ी เค–ाเฅœी เค•े เคฆ्เคตीเคชों เค•ो เคฆो เคถ्เคฐेเคฃिเคฏों เคฎें เคฌाँเคŸा เคœा เคธเค•เคคा เคนै- เค‰เคค्เคคเคฐ เคฎें เค…ंเคกเคฎाเคจ เค”เคฐ เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เคจिเค•ोเคฌाเคฐ। เคฏे เคฆ्เคตीเคช, เคธเคฎुเคฆ्เคฐ เคฎें เคœเคฒเคฎเค—्เคจ เคชเคตเคฐ्เคคों เค•ा เคนिเคธ्เคธा เคนै। เค‰เค•्เคค เคฆोเคจों เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคนों เค•ो 10° เคšैเคจเคฒ เค…เคฒเค— เค•เคฐเคคी เคนै। เคจिเค•ोเคฌाเคฐ เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคฌैเคฐเคจ เค†เค‡เคฒैंเคก เคจाเคฎเค• เคฆ्เคตीเคช เคญाเคฐเคค เคเค• เคเค•เคฎाเคค्เคฐ เคœीเคตिเคค เคœ्เคตाเคฒाเคฎुเค–ी เคนै। เค‡เคธ เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน เค•ी เคฎुเค–्เคฏ เคชเคฐ्เคตเคค เคšोเคŸिเคฏों เคฎें เคธैเคกเคฒ เคšोเคŸी (เค‰เคค्เคคเคฐी เค…ंเคกเคฎाเคจ - 738 เคฎीเคŸเคฐ), เคฎाเค‰ंเคŸ เคกिเคฏोเคตोเคฒी (เคฎเคง्เคฏ เค…ंเคกเคฎाเคจ - 515 เคฎीเคŸเคฐ), เคฎाเค‰ंเคŸ เค•ोเคฏोเคฌ (เคฆเค•्เคทिเคฃी เค…ंเคกเคฎाเคจ - 460 เคฎीเคŸเคฐ) เค”เคฐ เคฎाเค‰ंเคŸ เคฅुเคˆเคฒ्เคฒเคฐ (เค—्เคฐेเคŸ เคจिเค•ोเคฌाเคฐ - 642 เคฎीเคŸเคฐ) เคถाเคฎिเคฒ เคนैं।เค…เคฐเคฌ เคธाเค—เคฐ เค•े เคฆ्เคตीเคชों เคฎें เคฒเค•्เคทเคฆ्เคตीเคช เคคเคฅा เคฎिเคจिเค•ॉเคฏ เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน เค•े 36 เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎ्เคฎिเคฒिเคค เคนैं เคฏे เค•ेเคฐเคฒ เคคเคŸ เคธे 280 เค•िเคฒोเคฎीเคŸเคฐ เคธे 480 เค•िเคฒोเคฎीเคŸเคฐ เคฆूเคฐ เคธ्เคฅिเคค เคนै। เคชूเคฐा เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน เคช्เคฐเคตाเคฒ เคจिเค•्เคทेเคช เคธे เคฌเคจा เคนै। เค”เคฐ เค‡เคจเคฎें เคธे 11 เคชเคฐ เคฎाเคจเคต เค†เคตाเคธ เคนै। เคฎिเคจिเค•ॉเคฏ เคธเคฌเคธे เคฌเฅœा เคฆ्เคตीเคช เคนै

เคชाเค ्เคฏ เคชुเคธ्เคคเค• เค•े เคช्เคฐเคถ्เคจ      

  1. เค•เคฐेเคตा เคญूเค†เค•ृเคคि เค•เคนाँ เคชाเคˆ เคœाเคคी เคนै?
    (เค•) เค‰เคค्เคคเคฐी-เคชूเคฐ्เคตी เคนिเคฎाเคฒเคฏ
    (เค–) เคชूเคฐ्เคตी เคนिเคฎाเคฒเคฏ
    (เค—) เคนिเคฎाเคšเคฒ-เค‰เคค्เคคเคฐाเค–ंเคก เคนिเคฎाเคฒเคฏ
    (เค˜) เค•เคถ्เคฎीเคฐ เคนिเคฎाเคฒเคฏ                (เค˜) 
  2. เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคฎें เคธे เค•िเคธ เคฐाเคœ्เคฏ เคฎें ’เคฒोเค•เคคाเคฒ’ เคीเคฒ เคธ्เคฅिเคค เคนै?
    (เค•) เค•ेเคฐเคฒ
    (เค–) เคฎเคฃिเคชुเคฐ
    (เค—) เค‰เคค्เคคเคฐाเค–ंเคก
    (เค˜) เคฐाเคœเคธ्เคฅाเคจ                       (เค–)
  3. เค…ंเคกเคฎाเคจ เค”เคฐ เคจिเค•ोเคฌाเคฐ เค•ो เค•ौเคจ-เคธा เคœเคฒ เค•्เคทेเคค्เคฐ เค…เคฒเค— เค•เคฐเคคा เคนै?
    (เค•) 11° เคšैเคจเคฒ
    (เค–) 10° เคšैเคจเคฒ
    (เค—) เคฎเคจ्เคจाเคฐ เค•ी เค–ाเฅœी
    (เค˜) เค…ंเคกเคฎाเคจ เคธाเค—เคฐ (เค–)
  4. เคกोเคกाเคฌेเคŸा เคšोเคŸी เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคฎें เคธे เค•ौเคจ-เคธी เคชเคนाเฅœी เคถ्เคฐृंเค–เคฒा เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนै?
    (เค•) เคจीเคฒเค—िเคฐी
    (เค–) เค•ाเคฐ्เคกाเคฎเคฎ
    (เค—) เค…เคจाเคฎเคฒाเคˆ
    (เค˜) เคจเคฒ्เคฒाเคฎाเคฒा (เค•)
  5. เคฏเคฆि เคเค• เคต्เคฏเค•्เคคि เค•ो เคฒเค•्เคทเคฆ्เคตीเคช เคœाเคจा เคนो เคคो เคตเคน เค•ौเคจ-เคธे เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ เคธे เคนोเค•เคฐ เคœाเคเค—ा เค”เคฐ เค•्‍เคฏों ?
    เคตเคน เค•ेเคฐเคฒ เค•े เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ เคนोเค•เคฐ เคœाเคเค—ा เค•्เคฏोंเค•ि เคฒเค•्เคทเคฆ्เคตीเคช เค•ेเคฐเคฒ เคคเคŸ เคธे 280 เค•िเคฎी.เคธे 480 เค•िเคฎी. เคฆूเคฐ เค…เคฐเคฌ เคธाเค—เคฐ เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนै।
  6. เคญाเคฐเคค เคฎें เค ंเคกा เคฎเคฐूเคธ्เคฅเคฒ เค•เคนाँ เคธ्เคฅिเคค เคนै? เค‡เคธ เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•ी เคฎुเค–्เคฏ เคถ्เคฐेเคฃिเคฏों เค•े เคจाเคฎ เคฌเคคाเคँ|
    เคตृเคนเคค्‌ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคคเคฅा เค•ाเคฐाเค•ोเคฐเคฎ เคถ्เคฐेเคฃिเคฏों เค•े เคฎเคง्เคฏ เคฎें เคฒเคฆ्เคฆाเค– เค•ा เค เคฃ्เคกा เคฎเคฐुเคธ्เคฅเคฒीเคฏ เคญाเค— เคนै เค‡เคจเคฎें เคฎुเค–्เคฏ เคถ्เคฐेเคฃिเคฏाँ เค•เคฐाเค•ोเคฐเคฎ, เคฒเคฆ्เคฆाเค–, เคœाเคธ्เค•เคฐ เค”เคฐ เคชीเคฐเคชंเคœाเคฒ เคนैं।
  7. เคชเคถ्เคšिเคฎी เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ เคชเคฐ เคกेเคฒ्เคŸा เค•्เคฏों เคจเคนीं เคนै ?
    เคชเคถ्เคšिเคฎी เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ เคธंเค•ीเคฐ्เคฃ เคคเคฅा เค‰เคจเคฎें เคธीเคงी เคขाเคฒ เคนैं| เค‡เคธ เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ เค•ी เค…เคงिเค•ांเคถ เคจเคฆिเคฏाँ เคธเคฎीเคชเคตเคฐ्เคคी เค‰เคš्เคš เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เคธे เค‰เคฆ्เค—เคฎिเคค เคนोเคจे เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคคीเคต्เคฐ เคตेเค— เคธे เคฌเคนเคคी เคนैं เคคเคฅा เค‡เคจเค•ी เคฒเคฎ्เคฌाเคˆ เค•เคฎ เคนै เค‡เคธเคฒिเค เคฏे เคกेเคฒ्เคŸा เค•ा เคจिเคฐ्เคฎाเคฃ เคจเคนीं เค•เคฐเคคी เคนैं 
  8. เค…เคฐเคฌ เคธाเค—เคฐ เค”เคฐ เคฌंเค—ाเคฒ เค•ी เค–ाเฅœी เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคนों เค•ा เคคुเคฒเคจाเคค्เคฎเค• เคตिเคตเคฐเคฃ เคช्เคฐเคธ्เคคुเคค เค•เคฐें|
    1. เค…เคฐเคฌ เคธाเค—เคฐ เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน  เคช्เคฐเคตाเคฒ เคจिเค•्เคทेเคช เคธे เคฌเคจा เคนै। เคœเคฌเค•ि เคฌंเค—ाเคฒ เค•ी เค–ाเฅœी เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน เคธเคฎुเคฆ्เคฐ เคฎें เคœเคฒเคฎเค—्เคจ เคชเคตเคฐ्เคคों เค•ा เคนिเคธ्เคธा เคนै।
    2. เค…เคฐเคฌ เคธाเค—เคฐ เค•े เคฆ्เคตीเคชों เคฎें เคฒเค•्เคทเคฆ्เคตीเคช เคคเคฅा เคฎिเคจिเค•ॉเคฏ เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน เค•े 36 เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎ्เคฎिเคฒिเคค เคนैं เคœเคฌเค•ि เคฌंเค—ाเคฒ เค•ी เค–ाเฅœी เค•े เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน เคฎें เคฒเค—เคญเค— 572 เคฆ्เคตीเคช เคนैं।
    3. เค…เคฐเคฌ เคธाเค—เคฐ เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน 8° เค‰เคค्เคคเคฐ เคธे 12° เค‰เคค्เคคเคฐ เค”เคฐ 71° เคชूเคฐ्เคต เคธे 74° เคชूเคฐ्เคต เค•े เคฌीเคš เคธ्เคฅिเคค เคนैं| เคœเคฌเค•ि เคฌंเค—ाเคฒ เค•ी เค–ाเฅœी เค•े เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน  6° เค‰เคค्เคคเคฐ เคธे 14° เค‰เคค्เคคเคฐ เค”เคฐ 92° เคชूเคฐ्เคต เคธे 94° เคชूเคฐ्เคต เค•े เคฌीเคš เคธ्เคฅिเคค เคนैं|
  9. เคจเคฆी เค˜ाเคŸी เคฎैเคฆाเคจ เคฎें เคชाเค เคœाเคจे เคตाเคฒी เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคธ्เคฅเคฒाเค•ृเคคिเคฏाँ เค•ौเคจ-เคธी เคนैं? เค‡เคจเค•ा เคตिเคตเคฐเคฃ เคฆें|
    เค‰เคค्เคคเคฐी เคญाเคฐเคค เค•ा เคฎैเคฆाเคจ เคจเคฆी เค˜ाเคŸी เคฎैเคฆाเคจ เคญी เค•เคนเคฒाเคคा เคนै เคจเคฆी เค˜ाเคŸी เคฎैเคฆाเคจ เคฎें เคจिเคฎ्เคจเคฒिเค–िเคค เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคธ्เคฅเคฒाเค•ृเคคिเคฏाँ เคชाเคˆ เคœाเคคी  เคนैं
    1. เคญाเคญเคฐ - เคญाเคญเคฐ 8 เคธे 10 เค•िเคฒोเคฎीเคŸเคฐ เคšौเฅœाเคˆ เค•ी เคชเคคเคฒी เคชเคŸ्เคŸी เคนै เคœो เคถिเคตाเคฒिเค• เค—िเคฐिเคชाเคฆ เค•े เคธเคฎाเคจांเคคเคฐ เคซैเคฒी เคนुเคˆ เคนै। เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคชเคฐ्เคตเคค เคถ्เคฐेเคฃिเคฏों เคธे เคฌाเคนเคฐ เคจिเค•เคฒเคคी เคจเคฆिเคฏाँ เคฏเคนाँ เคฌเคก़े-เคฌเคก़े เคšเคŸ्เคŸाเคจी เคŸुเค•เคก़े เคคเคฅा เค—ोเคฒाเคถ्เคฎ เคœเคฎा เค•เคฐ เคฆेเคคी เคนैं। เค”เคฐ เค•เคญी-เค•เคญी เคธ्เคตเคฏं เค‡เคธी เคฎें เคฒुเคช्เคค เคนो เคœाเคคी เคนैं। 
    2. เคคเคฐाเคˆ - เคญाเคญเคฐ เค•े เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เคคเคฐाเคˆ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคนै เคœिเคธเค•ी เคšौเฅœाเคˆ 10 เคธे 20 เค•िเคฒोเคฎीเคŸเคฐ เคนै। เคญाเคญเคฐ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เคฒुเคช्เคค เคจเคฆिเคฏाँ เค‡เคธ เคช्เคฐเคฆेเคถ เคฎें เคงเคฐाเคคเคฒ เคชเคฐ เคจिเค•เคฒ เค•เคฐ เคช्เคฐเค•เคŸ เคนोเคคी เคนैं เค‡เคจ เคจเคฆिเคฏों เค•ा เค•ोเคˆ เคจिเคถ्เคšिเคค เคช्เคฐเคตाเคน เค•्เคทेเคค्เคฐ เคจ เคนोเคจे เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคฏเคน เคเค• เค…เคจूเคช เคฏा เคฆเคฒเคฆเคฒी เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฌเคจ เคœाเคคा เคนै, เค‡เคธी เค•ाเคฐเคฃ เค‡เคธे เคคเคฐाเคˆ เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•เคนा เคœाเคคा เคนै।
    3. เคœเคฒोเฅ เคฎैเคฆाเคจ - เคคเคฐाเคˆ เคธे เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เคœเคฒोเฅ เคฎैเคฆाเคจ เคฎैเคฆाเคจ เคนै เคœो เค†เค—े เคฆो เคญाเค—ों เคฎें เคฌाँเคŸा เคœाเคคा เคนै- เค–ाเคฆเคฐ เค”เคฐ เคฌाँเค—เคฐ।
    (i) เค–ाเคฆเคฐ - เคจเค เคœเคฒोเฅ เคฎैเคฆाเคจ เคœเคนाँ เคฌाเคข़ เค•ा เคœเคฒ เคช्เคฐเคคिเคตเคฐ्เคท เคชเคนुँเคšเค•เคฐ เคจเคฏी เคฎिเคŸ्เคŸी เค•ी เคชเคฐเคค เคœเคฎा เค•เคฐ เคฆेเคคा เคนै, เค–ाเคฆเคฐ เค•เคนเคฒाเคคा เคนैं।
    (ii) เคฌाँเค—เคฐ - เคชुเคฐाเคจे เคœเคฒोเฅ เคฎैเคฆाเคจ เคœเคนाँ เคธाเคฎाเคจ्เคฏ เคฐूเคช เคธे เคจเคฆिเคฏों เค•ी เคฌाเคข़ เค•ा เคœเคฒ เคจเคนीं เคชเคนुँเคš เคชाเคคा เคนै, เคฌाँเค—เคฐ เค•เคนเคฒाเคคे เคนैं। 
          เค…เคจ्เคฏ เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคช्เคฐเคถ्เคจ         
  1. เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เค•ी เคธเคฌเคธे เคŠँเคšी เคšोเคŸी เค•ौเคจ เคธी เคนै?
    เค…เคจाเคˆเคฎुเคกी (2695 เคฎीเคŸเคฐ
  2. เคจीเคฒเค—िเคฐी เคชเคนाเฅœिเคฏों เค•ी เคธเคฌเคธे เคŠंเคšी เคšोเคŸी เค•ौเคจ เคธी เคนै?
    เคกोเคกाเคฌेเคŸा (2637 เคฎी.)
  3. เคชूเคฐ्เคตी เคคเคฅा เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เค•เคนां เค†เคชเคธ เคฎें เคฎिเคฒเคคे เคนै?
    เคจीเคฒเค—िเคฐी เคชเคนाเฅœिเคฏों เคฎें
  4. เคฆเค•्เค•เคจ เค•ा เคชเค ाเคฐ เค•ौเคจ เคธी เคšเคŸ्เคŸाเคจो เคธे เคฌเคจा เคนै?
    เคช्เคฐाเคšीเคจ เคจाเค‡เคธ เค”เคฐ เค—्เคฐेเคจाเค‡เคŸ เคธे
  5. เคฆुเค†เคฐ เคธ्เคฅเคฒाเค•ृเคคिเคฏों เค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เค•िเคธ เค•े เคฒिเค เค•िเคฏा เคœाเคคा เคนै?
    เคšाเคฏ เคฌाเค—ाเคจ เคฒเค—ाเคจे เค•े เคฒिเค
  6. เคฒोเค•เคคाเค• เคीเคฒ เค•เคนा/เค•िเคธ เคฐाเคœ्เคฏ เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนै?
    เคฎเคฃिเคชुเคฐ เคฎें
  7. ‘เคฎाเคฒेเคธिเคธ เคฌेเคธिเคจ’ เค•िเคธ เคฐाเคœ्เคฏ เค•ो เค•เคนा เคœाเคคा เคนै?
    เคฎिเคœोเคฐเคฎ เคฎें।
  8. เคฎเคฃिเคชुเคฐ เค”เคฐ เคฎिเคœोเคฐเคฎ เค•ी เคเค• เคฎुเค–्เคฏ เคจเคฆी เค•ौเคจ เคธी เคนै?
    เคฌเคฐाเค• เคจเคฆी
  9. เคจेเคนเคฐू เคŸ्เคฐाเคซी เคตเคฒाเคฎเค•ाเคฒी (เคจौเค•ा เคฆौเคก़) เค•ा เค†เคฏोเคœเคจ เค•เคนाँ เค•िเคฏा เคœाเคคा เคนै?
     ‘เคชुเคจ्เคจाเคฎเคฆा เค•เคฏाเคฒ’ เคฎें เคœो เค•ेเคฐเคฒ เคฎे เคธ्เคฅिเคค เคนै।
  10. เคœเคฎ्เคฎू เคต เค•เคถ्เคฎीเคฐ เค•ी เคฆो เค…เคฒเคตเคฃीเคฏ เคीเคฒें เคคเคฅा เคฆो เคฒเคตเคฃीเคฏ เคीเคฒें เค•ौเคจ เคธी เคนैं?
    เคกเคฒ เคीเคฒ เคต เคตुเคฒเคฐ เคीเคฒ เค…เคฒเคตเคฃीเคฏ เคीเคฒें เคนैं เคœเคฌเค•ि เคชाँเค—ॉเค—เคธो เคคเคฅा เคธोเคฎुเคฐीเคฐी เคฒเคตเคฃीเคฏ เคीเคฒें เคนैं। 
  11. เคœเคฎ्เคฎू เค•ाเคถ्เคฎीเคฐ เค•ी เคฐाเคœเคงाเคจी (เคถ्เคฐीเคจเค—เคฐ) เค•ौเคจ เคธी เคจเคฆी เค•े เค•िเคจाเคฐे เคธ्เคฅिเคค เคนै?
    เคेเคฒเคฎ เคจเคฆी เค•े เค•िเคจाเคฐे
  12. เคชृเคฅ्เคตी เค•ी เค†เคฏु เค•िเคคเคจी เค•เคฐोเคก़ เคตเคฐ्เคท เคนै ?
    46 เค•เคฐोเคก़ों เคตเคฐ्เคท
  13. เคญाเคฐเคค เคฎें เคช्เคฐเคตाเคฒ เคฆ्เคตीเคชों เค•ा เคเค• เคธเคฎूเคน เค•ौเคจ เคธा เคฆ्เคตीเคช เคนै?
    เคฒเค•्เคทเคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน। 
  14. เคญाเคฐเคค เค•ा เคเค• เคฎाเคค्เคฐ เคœीเคตंเคค เคœ्เคตाเคฒाเคฎुเค–ी เค•เคนाँ เคธ्เคฅिเคคि เคนै?
     เคฌैเคฐเคจ เคฆ्เคตीเคช เคเค•เคฎाเคค्เคฐ เคœीเคตंเคค เคœ्เคตाเคฒाเคฎुเค–ी เคนै เคœो เคจिเค•ोเคฌाเคฐ เคฆ्เคตीเคชเคธเคฎूเคน เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนै।
  15. เค…ंเคกเคฎाเคจ -เคจिเค•ोเคฌाเคฐ เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน เค•ी เคธเคฌเคธे เคŠंเคšी เคšोเคŸी เค•ौเคจ เคธी เคนै?
    เค‰เคค्เคคเคฐ- เคธैเคกเคฒ เคšोเคŸी (738 เคฎीเคŸเคฐ) เคœो เค‰เคคเคฐी เค…ंเคกเคฎाเคจ เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนै।
  16. เคฒเค•्เคทเคฆ्เคตीเคช เคฆ्เคตीเคชเคธเคฎूเคน เค•ा เคธเคฌเคธे เคฌเคก़ा เคฆ्เคตीเคช เค•ौเคจ เคธा เคนै?
    เคฎिเคจिเค•ॉเคฏ เคธเคฌเคธे เคฌเคก़ा เคฆ्เคตीเคช เคนै
  17. เคญाเคฐเคค เค•ी เคธเคฌเคธे เคŠँเคšी เคšोเคŸी เค•ौเคจ เคธी เคนै เคคเคฅा เคฏเคน เค•िเคธ เคชเคฐ्เคตเคค เคถृंเค–เคฒा เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนै  
     เค•ाเคฐाเค•ोเคฐเคฎ เคถ्เคฐेเคฃी เคฎें เคญाเคฐเคค เค•ी เคธเคฌเคธे เคŠँเคšी เคšोเคŸी K-2 เคฏा เค—ॉเคกเคตिเคจ เค‘เคธ्เคŸिเคจ เคธ्เคฅिเคค เคนै।
  18. เค•เคฐेเคตा เค•िเคธे เค•เคนเคคे เคนै?
    เคนिเคฎोเคข़ เคชเคฐ เคฎोเคŸी เคชเคฐเคค เค•े เคฐूเคช เคฎें เคนिเคฎเคจเคฆ เคšिเค•เคจी เคฎिเคŸ्เคŸी เคคเคฅा เคฆूเคธเคฐे เคชเคฆाเคฐ्เคฅों เค•ा เคœเคฎाเคต เค•เคฐेเคตा เค•เคนเคฒाเคคा เคนै। เคœिเคธ เคชเคฐ เคช्เคฐเคฎुเค– เคฐूเคช เคธे เคฆेเคถी เค•ेเคธเคฐ (เคœाเคซเคฐाเคจ) เค•ी เค–ेเคคी เค•ी เคœाเคคी เคนै
  19. เคญाเคญเคฐ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคธे เค•्เคฏा เค…เคญिเคช्เคฐाเคฏ  เคนै 
    เคญाเคญเคฐ 8 เคธे 10 เค•िเคฒोเคฎीเคŸเคฐ เคšौเฅœाเคˆ เค•ी เคชเคคเคฒी เคชเคŸ्เคŸी เคนै เคœो เคถिเคตाเคฒिเค• เค—िเคฐिเคชाเคฆ เค•े เคธเคฎाเคจांเคคเคฐ เคซैเคฒी เคนुเคˆ เคนै। เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคชเคฐ्เคตเคค เคถ्เคฐेเคฃिเคฏों เคธे เคฌाเคนเคฐ เคจिเค•เคฒเคคी เคจเคฆिเคฏाँ เคฏเคนाँ เคฌเคก़े-เคฌเคก़े เคšเคŸ्เคŸाเคจी เคŸुเค•เคก़े เคคเคฅा เค—ोเคฒाเคถ्เคฎ เคœเคฎा เค•เคฐ เคฆेเคคी เคนैं। เค”เคฐ เค•เคญी-เค•เคญी เคธ्เคตเคฏं เค‡เคธी เคฎें เคฒुเคช्เคค เคนो เคœाเคคी เคนैं। 
  20. เคคเคฐाเคˆ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคธे เค•्เคฏा เค…เคญिเคช्เคฐाเคฏ เคนै 
    เคญाเคญเคฐ เค•े เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เคคเคฐाเคˆ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคนै เคœिเคธเค•ी เคšौเฅœाเคˆ 10 เคธे 20 เค•िเคฒोเคฎीเคŸเคฐ เคนै। เคญाเคญเคฐ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เคฒुเคช्เคค เคจเคฆिเคฏाँ เค‡เคธ เคช्เคฐเคฆेเคถ เคฎें เคงเคฐाเคคเคฒ เคชเคฐ เคจिเค•เคฒ เค•เคฐ เคช्เคฐเค•เคŸ เคนोเคคी เคนैं เค‡เคจ เคจเคฆिเคฏों เค•ा เค•ोเคˆ เคจिเคถ्เคšिเคค เคช्เคฐเคตाเคน เค•्เคทेเคค्เคฐ เคจ เคนोเคจे เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคฏเคน เคเค• เค…เคจूเคช เคฏा เคฆเคฒเคฆเคฒी เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฌเคจ เคœाเคคा เคนै, เค‡เคธी เค•ाเคฐเคฃ เค‡เคธे เคคเคฐाเคˆ เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•เคนा เคœाเคคा เคนै।
  21. เคกेเคฒ्เคŸा เค•िเคธे เค•เคนเคคे เคนै
    เคกेเคฒ्เคŸा เคจเคฆी เค•े เคฎुเคนाเคจे เคชเคฐ เค‰เคธเค•े เคฆ्เคตाเคฐा เคฌเคนाเค•เคฐ เคฒाเค เค—เค เค…เคตเคธाเคฆों เค•े เคจिเค•्เคทेเคชเคฃ เคธे เคฌเคจी เคค्เคฐिเคญुเคœाเค•ाเคฐ เค†เค•ृเคคि เคนोเคคी เคนै| เค‰เคค्เคคเคฐ เคญाเคฐเคค เค•े เคฎैเคฆाเคจ เคฎें เคฌเคนเคจे เคตाเคฒी เคตिเคถाเคฒ เคจเคฆिเคฏाँ เค…เคชเคจे เคฎुเคนाเคจे เคชเคฐ เคตिเคถ्เคต เคฌเฅœे-เคฌเฅœे เคกेเคฒ्เคŸाเค“ँ เค•ा เคจिเคฐ्เคฎाเคฃ เค•เคฐเคคी เคนैं, เคœैเคธे- เคธुंเคฆเคฐ เคตเคจ เคกेเคฒ्เคŸा
  22. เค–ाเคฆเคฐ เคต เคฌाँเค—เคฐ เค•ो เคชเคฐिเคญाเคทिเคค เค•ीเคœिเค 
    เค–ाเคฆเคฐ - เคจเค เคœเคฒोเฅ เคฎैเคฆाเคจ เคœเคนाँ เคฌाเคข़ เค•ा เคœเคฒ เคช्เคฐเคคिเคตเคฐ्เคท เคชเคนुँเคšเค•เคฐ เคจเคฏी เคฎिเคŸ्เคŸी เค•ी เคชเคฐเคค เคœเคฎा เค•เคฐ เคฆेเคคा เคนै, เค–ाเคฆเคฐ เค•เคนเคฒाเคคा เคนैं।
    เคฌाँเค—เคฐ - เคชुเคฐाเคจे เคœเคฒोเฅ เคฎैเคฆाเคจ เคœเคนाँ เคธाเคฎाเคจ्เคฏ เคฐूเคช เคธे เคจเคฆिเคฏों เค•ी เคฌाเคข़ เค•ा เคœเคฒ เคจเคนीं เคชเคนुँเคš เคชाเคคा เคนै, เคฌाँเค—เคฐ เค•เคนเคฒाเคคे เคนैं। 
  23. เคญाเคฐเคค เค•ो เค•िเคคเคจे เคญूเค†เค•ृเคคिเค• เค–ंเคกों เคฎें เคฌाँเคŸा เค—เคฏा  เคนै। เคจाเคฎ เคฒिเค–िเค 
    เคญाเคฐเคค เค•ो เค›ः เคญूเค†เค•ृเคคिเค• เค–ंเคกों เคฎें เคฌाँเคŸा เคœा เคธเค•เคคा เคนै।
    (1) เค‰เคค्เคคเคฐ เคคเคฅा เค‰เคค्เคคเคฐी-เคชूเคฐ्เคตी เคชเคฐ्เคตเคคเคฎाเคฒा
    (2) เค‰เคค्เคคเคฐी เคญाเคฐเคค เค•ा เคฎैเคฆाเคจ
    (3) เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ
    (4) เคญाเคฐเคคीเคฏ เคฎเคฐुเคธ्เคฅเคฒ
    (5) เคคเคŸीเคฏ เคฎैเคฆाเคจ
    (6) เคฆ्เคตीเคช เคธเคฎूเคน
  24. เคฆเค•्เค•เคจ เค•ा เคชเค ाเคฐ เค•ा เคธंเค•्เคทिเคช्เคค เคตเคฐ्เคฃเคจ เค•ीเคœिเค 
    เค‡เคธे เคฆเค•्‍เค•เคจ เคŸ्เคฐैเคช เคฏा เคฒाเคตा เค•ा เคชเค ाเคฐ เค•เคนเคคे เคนैं। เคฆเค•्เค•เคจ เคชเค ाเคฐ เคช्เคฐाเคšीเคจ เค•ाเคฒ เคฎें เคงเคฐाเคคเคฒ เคชเคฐ เคฒเคฎ्เคฌे เคฆเคฐाเคฐ เคฏा เคญ्เคฐंเคถ เคชเคก़เคจे เค”เคฐ เคœ्เคตाเคฒाเคฎुเค–ी เค•्เคฐिเคฏा เคธे เคตเคนाँ เคธे เคคเคฐเคฒ เคฏा เค—ाเคข़े เคฒाเคตा เค•ी เคชเคฐเคคों เค•े เคฐूเคช เคฎें เคœเคฎाเคต เคธे เคฌเคจे เคนैं। เคฆเค•्เค•เคจ เคชเค ाเคฐ เคฎें เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ, เคชूเคฐ्เคตी เค˜ाเคŸ, เคคเคฅा เคธเคคเคชुเคก़ा, เคฎैเค•ाเคฒ เคคเคฅा เคฎเคนाเคฆेเคต เคถ्เคฐेเคฃिเคฏाँ เคธเคฎ्เคฎिเคฒिเคค เคนैं। เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เคชเคถ्เคšिเคฎी เคคเคŸ เค•े เคธเคนाเคฐे เคตिเคธ्เคคृเคค เคนैं เคœिเคจ्เคนें เคฎเคนाเคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เคฎें เคธเคนเคฏाเคฆ्เคฐि, เค•เคฐ्เคจाเคŸเค• เคต เคคเคฎिเคฒเคจाเคกु เคฎें เคจीเคฒเค—िเคฐि เคคเคฅा เค•ेเคฐเคฒ เคฎें เค…เคจ्เคจाเคฎเคฒाเคˆ เค”เคฐ เค‡เคฒाเคฏเคšी (เค•ाเคฐ्เคกाเคฎเคฎ) เคชเคนाเคก़िเคฏों เค•े เคจाเคฎ เคธे เคœाเคจा เคœाเคคा เคนै। เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เคชूเคฐ्เคตी เค˜ाเคŸ เค•ी เคคुเคฒเคจा เคฎें เคŠँเคšे เค”เคฐ เคธเคคเคค เคนैं। เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เค•ी เค”เคธเคค เคŠँเคšाเคˆ 1500 เคฎीเคŸเคฐ เคนै เคœो เค‰เคค्เคคเคฐ เคธे เคฆเค•्เคทिเคฃ เค•ी เค“เคฐ เคœाเคจे เคชเคฐ เค•्เคฐเคฎเคถ: เค…เคงिเค• เคนोเคคी เคœाเคคी เคนै। เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เค•ी เคธเคฌเคธे เค‰ँเคšी เคšोเคŸी เค…เคจाเคˆเคฎुเคกी (2695 เคฎीเคŸเคฐ) เคนै, เคœो เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เค•ी เค…เคจाเคฎเคฒाเคˆ เคชเคนाเฅœिเคฏों เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคนै। เคฆूเคธเคฐी เคธเคฌเคธे เค‰ँเคšी เคšोเคŸी เคกोเคกाเคฌेเคŸा เคนै เค”เคฐ เคฏเคน เคจीเคฒเค—िเคฐी เคชเคนाเฅœिเคฏों เคฎें เคนै। เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เค…เคฐเคฌ เคธाเค—เคฐ เค•ी เค“เคฐ เคคीเคต्เคฐ เคขाเคฒ เคตाเคฒे เคคเคฅा เคชूเคฐ्เคต เค•ी เค“เคฐ เคฎเคจ्เคฆ เคขाเคฒ เคตाเคฒे เคนैं เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เคฎें เคฅाเคฒเค˜ाเคŸ, เคญोเคฐเค˜ाเคŸ, เคชाเคฒเค˜ाเคŸ, เคถेเคจเค•ोเคŸा เค—ैเคช เคšाเคฐ เคฆเคฐ्เคฐे เคนैं
    เคชूเคฐ्เคตी เค˜ाเคŸ เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เค•ी เคญाँเคคि เคจ เคคो เค…เคงिเค• เคŠँเคšे เคนी เคนैं เค”เคฐ เคจ เคถ्เคฐृंเค–เคฒाเคฌเคฆ्เคง เคนैं เคชूเคฐ्เคตी เค˜ाเคŸ เคฎเคนाเคจเคฆी, เค—ोเคฆाเคตเคฐी, เค•ृเคท्เคฃा เค”เคฐ เค•ाเคตेเคฐी เคจเคฆिเคฏों เคฆ्เคตाเคฐा เค…เคชเคฐเคฆिเคค เคนैं। เคชूเคฐ्เคตी เค˜ाเคŸเค•ी เคช्เคฐเคฎुเค– เคถ्เคฐेเคฃिเคฏाँ เคœाเคตाเคฆी เคชเคนाเฅœिเคฏाँ, เคชाเคฒเค•ोเคฃ्เคกा เคถ्เคฐेเคฃी, เคจเคฒ्เคฒाเคฎाเคฒा เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เค”เคฐ เคฎเคนेंเคฆ्เคฐเค—िเคฐि เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เคนैं। เค“เคกिเคถा เค•े เค—ंเคœाเคฎ เคœिเคฒे เคฎें เคธ्เคฅिเคค เคฎเคนेเคจ्เคฆ्เคฐเค—िเคฐि (50 เคฎीเคŸเคฐ) เคชूเคฐ्เคตी เค˜ाเคŸ เค•ी เคธเคฐ्เคตोเคš्เคš เคšोเคŸी เคนै। เคชूเคฐ्เคตी เคคเคฅा เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ เคจीเคฒเค—िเคฐी เคชเคนाเฅœिเคฏों เคฎें เค†เคชเคธ เคฎें เคฎिเคฒเคคे เคนैं।
  25. เคญाเคฐเคค เค•े เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เค•ा เคตिเคธ्เคคृเคค เคตเคฐ्เคฃเคจ เค•ीเคœिเค 
    เคญाเคฐเคค เค•ा เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เคธเคคเคฒเคœ เค”เคฐ เค—ंเค—ा เค•े เคฎैเคฆाเคจ เค•े เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เคซैเคฒे เคนुเค เค‰เคธ เคญू-เคญाเค— เค•ा เคจाเคฎ เคนै เคœो เคคीเคจ เค“เคฐ เคธเคฎुเคฆ्เคฐ เคธे เค˜िเคฐा เคนै। เค‰เคค्เคคเคฐ เคฎें เค…เคฐाเคตเคฒी, เคตिเคจ्เคง्เคฏाเคšเคฒ เค”เคฐ เคธเคคเคชुเคก़ा เค•ी เคชเคนाเคก़िเคฏाँ, เคชूเคฐ्เคต เคฎें เคฐाเคœเคฎเคนเคฒ เคชเคนाเฅœिเคฏाँ, เคชเคถ्เคšिเคฎ เคฎें เค—िเคฐ เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เค”เคฐ เคฆเค•्เคทिเคฃ เคฎें เค‡เคฒाเคฏเคšी (เค•ाเคฐ्เคกाเคฎเคฎ) เคชเคนाเฅœिเคฏाँ เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคช เคชเค ाเคฐ เค•ी เคธीเคฎाเคँ เคจिเคฐ्เคงाเคฐिเคค เค•เคฐเคคी เคนैं। เค‡เคธ เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคช เค•ी เค”เคธเคค เคŠँเคšाเคˆ 600 เคธे 900 เคฎीเคŸเคฐ เคนै। เคฏเคน เคญाเคฐเคค เค•ा เคธเคฌเคธे เคฌเคก़ा เคชเค ाเคฐ เคนै เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เคคिเค•ोเคจे เค†เค•ाเคฐ เคตाเคฒा เค•เคŸा-เคซเคŸा เคญूเค–ंเคก เคนै เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เคญाเคฐเคค เค•ा เคเค• เคช्เคฐाเคšीเคจเคคเคฎ เคเคตं เคธ्เคฅिเคฐ เคญू-เคญाเค— เคนै เคœिเคธเค•ी เคŠँเคšाเคˆ เคธाเคฎाเคจ्เคฏเคคเคฏा เคชเคถ्เคšिเคฎ เคธे เคชूเคฐ्เคต เค•ी เค“เคฐ เค•्เคฐเคฎเคถ: เค•เคฎ เคนोเคคी เคœाเคคी เคนै। เค‡เคธी เค•ाเคฐเคฃ เค‡เคธ เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคญाเค— เคชเคฐ เคช्เคฐเคตाเคนिเคค เค…เคงिเค•ांเคถ เคจเคฆिเคฏाँ เคชเคถ्เคšिเคฎ เคธे เคชूเคฐ्เคต เคฆिเคถा เคฎें เคช्เคฐเคตाเคนिเคค เคนोเคคी เคนुเคˆ เคฌंเค—ाเคฒ เค•ी เค–ाเคก़ी เคฎें เค—िเคฐเคคी เคนैं। 
    เคฎुเค–्เคฏ เค‰เคš्เคšाเคตเคš เคฒเค•्เคทเคฃों เค•े เค…เคจुเคธाเคฐ เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เค•ो เคคीเคจ เคญाเค—ों เคฎें เคฌाँเคŸा เคœा เคธเค•เคคा เคนै।
    (i) เคฆเค•्เค•เคจ เค•ा เคชเค ाเคฐ
    (ii) เคฎเคง्เคฏ เค‰เคš्เคš เคญूเคญाเค—
    (iii) เค‰เคค्เคคเคฐी-เคชूเคฐ्เคตी เคชเค ाเคฐ
    (i) เคฆเค•्เค•เคจ เค•ा เคชเค ाเคฐ - เค‡เคธे เคฆเค•्‍เค•เคจ เคŸ्เคฐैเคช เคฏा เคฒाเคตा เค•ा เคชเค ाเคฐ เค•เคนเคคे เคนैं। เคฆเค•्เค•เคจ เคชเค ाเคฐ เคช्เคฐाเคšीเคจ เค•ाเคฒ เคฎें เคงเคฐाเคคเคฒ เคชเคฐ เคฒเคฎ्เคฌे เคฆเคฐाเคฐ เคฏा เคญ्เคฐंเคถ เคชเคก़เคจे เค”เคฐ เคœ्เคตाเคฒाเคฎुเค–ी เค•्เคฐिเคฏा เคธे เคตเคนाँ เคธे เคคเคฐเคฒ เคฏा เค—ाเคข़े เคฒाเคตा เค•ी เคชเคฐเคคों เค•े เคฐूเคช เคฎें เคœเคฎाเคต เคธे เคฌเคจे เคนैं। เคฆเค•्เค•เคจ เคชเค ाเคฐ เคฎें เคชเคถ्เคšिเคฎी เค˜ाเคŸ, เคชूเคฐ्เคตी เค˜ाเคŸ เคคเคฅा เคธเคคเคชुเคก़ा, เคฎैเค•ाเคฒ เคคเคฅा เคฎเคนाเคฆेเคต เคถ्เคฐेเคฃिเคฏाँ เคธเคฎ्เคฎिเคฒिเคค เคนैं।เคช
    (ii) เคฎเคง्เคฏ เค‰เคš्เคš เคญूเคญाเค— - เคญाเคฐเคค เค•े เคฒเค—เคญเค— เคฎเคง्เคฏเคตเคฐ्เคคी เคญाเค— เคฎें เคตिเคธ्เคคृเคค เค‰เคš्เคš เคญूเคฎि เค•ो เคฎเคง्เคฏ เค‰เคš्เคš เคญूเคฎि เค•เคนा เคœाเคคा เคนै। เคธเคฎुเคฆ्เคฐ เคคเคฒ เคธे เคฎเคง्เคฏ เค‰เคš्เคš เคญू-เคญाเค— เค•ी เค”เคธเคค เคŠँเคšाเคˆ 700 เคธे 1000 เคฎीเคŸเคฐ เค•े เคฎเคง्เคฏ เคนै। 
    (iii) เค‰เคค्เคคเคฐ-เคชूเคฐ्เคต เคชเค ाเคฐ - เค‰เคค्เคคเคฐ-เคชूเคฐ्เคต เคชเค ाเคฐ เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เค•ा เคนी เคเค• เคตिเคธ्เคคाเคฐिเคค เคญाเค— เคนै। เคœो เค‡ंเคกिเคฏเคจ เคช्เคฒेเคŸ เค•े เค‰เคค्เคคเคฐ-เคชूเคฐ्เคต เคฆिเคถा เคฎें เค–िเคธเค•เคจे เค•े เค•ाเคฐเคฃ, เคฐाเคœเคฎเคนเคฒ เค•ी เคชเคนाเฅœिเคฏों เค”เคฐ เคฎेเค˜ाเคฒเคฏ เค•े เคชเค ाเคฐ เค•े เคฌीเคš เคญ्เคฐंเคถ เค˜ाเคŸी เคฌเคจเคจे เคธे เค…เคฒเค— เคนो เค—เคฏा เคฅा। เคฌाเคฆ เคฎें เคฏเคน เคจเคฆी เคฆ्เคตाเคฐा เคœเคฎा เค•िเค เคœเคฒोเฅ เคฆ्เคตाเคฐा เคชाเคŸ เคฆिเคฏा เค—เคฏा। เค†เคœ เคฎेเค˜ाเคฒเคฏ เค”เคฐ เค•ाเคฐ्เคฌी เคंเค—เคฒोंเค— เคชเค ाเคฐ เค‡เคธी เค•ाเคฐเคฃ เคธे เคฎुเค–्เคฏ เคช्เคฐाเคฏเคฆ्เคตीเคชीเคฏ เคชเค ाเคฐ เคธे เค…เคฒเค—-เคฅเคฒเค— เคนैं। 

16. เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เคธंเคชोเคทिเคค เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ


เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจ - เคช्เคฐเค•ृเคคि เคธे เคช्เคฐाเคช्เคค เคนเคฐ เคตเคธ्เคคु เคœिเคธเค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เคฎเคจुเคท्เคฏ เค…เคชเคจी เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคा เคชूเคฐ्เคคि เค•े เคฒिเค เคธीเคงा เค…เคฐ्เคฅाเคค เค‰เคธเคฎें เคฌिเคจा เค•ोเคˆ เคฌเคฆเคฒाเคต เค•िเคฏे  เค•เคฐเคคा เคนै เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจ เค•เคนเคฒाเคคा เคนै เคœैเคธे เคตเคจ, เคตเคจ्เคฏ เคœीเคต, เคœเคฒ เค”เคฐ เค•ोเคฏเคฒा เคต เคชेंเคŸ्เคฐोเคฒिเคฏเคฎ 

เค—ंเค—ा เค•ा เคช्เคฐเคฆूเคทเคฃ  เค—ंเค—ा เค…เคชเคจे เค‰เคฆเค—เคฎ เคธ्เคฅाเคจ เค—ंเค—ोเคค्เคฐी เคธे เคฌंเค—ाเคฒ เค•ी เค–ाเฅœी เคฎें เค—ंเค—ा เคธाเค—เคฐ เคคเค• 2500 เค•िเคฒोเคฎीเคŸเคฐ เคคเค• เค•ी เคฆूเคฐी เคคเคฏ เค•เคฐเคคी เคนै เค‡เคธเค•े เค•िเคจाเคฐे เคธ्เคฅिเคค เค‰เคค्เคคเคฐ เคช्เคฐเคฆेเคถ, เคฌिเคนाเคฐ เคคเคฅा เคฌंเค—ाเคฒ เค•े 100 เคธे เคญी เค…เคงिเค• เคจเค—เคฐों เคจे เค‡เคธे เคเค• เคจाเคฒे เคฎें เคฌเคฆเคฒ เคฆिเคฏा เคนै। เค‡เคธเค•ा เคฎुเค–्เคฏ เค•ाเคฐเคฃ เค‡เคจ เคจเค—เคฐों เคฆ्เคตाเคฐा เค‰เคค्เคธเคฐ्เคœिเคค เค•เคšเคฐा เคเคตं เคฎเคฒ เค•ा เค‡เคธเคฎें เคช्เคฐเคตाเคนिเคค เค•िเคฏा เคœाเคจा เคนै। เค‡เคธเค•े เค…เคคिเคฐिเค•्เคค เคฎाเคจเคต เค•े เค…เคจ्เคฏ เค•्เคฐिเคฏाเค•เคฒाเคช เคนैं เคจเคนाเคจा, เค•เคชเคก़े เคงोเคจा, เคฎृเคค เคต्เคฏเค•्เคคिเคฏों เค•ी เคฐाเค– เคเคตं เคถเคตों เค•ो เคฌเคนाเคจा। เค‡เคธ เค•ाเคฐเคฃ เค—ंเค—ा เค•े เคœเคฒ เค•ी เค—ुเคฃเคตเคค्เคคा เคฌเคนुเคค เค•เคฎ เคนो เค—เคˆ เคฅी เค‡เคธเคฒिเค 1985 เคฎें เค—ंเค—ा เคธเคซाเคˆ เคฏोเคœเคจा เคถुเคฐू เค•ी เค—เคˆ เคช्เคฐเคฆूเคทเคฃ เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เค”เคฐ เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เคจเคฆी เค—ंเค—ा เค•े เค•ाเคฏाเค•เคฒ्เคช เค•े เคช्เคฐเคญाเคตी เคจ्เคฏूเคจीเค•เคฐเคฃ เค•े เคฆो เค‰เคฆ्เคฆेเคถ्เคฏों เค•ो เคชूเคฐा เค•เคฐเคจे เค•े เคฒिเค เคœूเคจ 2014 เค•ेंเคฆ्เคฐ เคธเคฐเค•ाเคฐ เคฆ्เคตाเคฐा เคเค• เคช्เคฐเคฎुเค– เค•ाเคฐ्เคฏเค•्เคฐเคฎ เคจเคฎाเคฎि เค—ंเค—े เค•ाเคฐ्เคฏเค•्เคฐเคฎ เคถुเคฐू เค•िเคฏा เค—เคฏा เคธ्เคตเคš्เค› เค—ंเค—ा เค•े เคฒिเค เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เคฎिเคถเคจ เค•ाเคฐ्เคฏाเคจ्เคตเคฏเคจ เคตिंเค— เคนै, เคœिเคธे เค…เค•्เคŸूเคฌเคฐ 2016 เคฎें เคธ्เคฅाเคชिเคค เค•िเคฏा เค—เคฏा เคฅा।

เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ เค•ो เคฌเคšाเคจे เคตाเคฒे เคชाँเคš R 
1. Refuse (เค‡เคจเค•ाเคฐ)  - Refuse เค•ा เค…เคฐ्เคฅ เคนै เค‡เคจเค•ाเคฐ เคฏा เคฎเคจा เค•เคฐเคจा เค…เคคः เคœो เคตเคธ्เคคुเคं เค†เคชเค•ो, เค†เคชเค•े เคชเคฐिเคตाเคฐ เค”เคฐ เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ เค•ो เคจुเค•เคธाเคจ เคชเคนुँเคšाเคคे เคนैं। เค‰เคจ्เคนें เค–เคฐीเคฆเคจे เคธे เค‡เคจเค•ाเคฐ เค•เคฐเคจा। เคœैเคธे เคช्เคฒाเคธ्เคŸिเค• เค•े เคฅैเคฒों เค•ो เคฒेเคจे เค•े เคฒिเค เค‡เคจเค•ाเคฐ เค•เคฐเคจा
2. Reduse เค•เคฎ เค‰เคชเคฏोเค— - Reduce เค•ा เค…เคฐ्เคฅ เคนै เคตเคธ्เคคुเค“ं เค•ा เค•เคฎ เคธे เค•เคฎ เค‰เคชเคฏोเค— เค•เคฐเคจा। เคœैเคธे เคœเคฌ เค†เคชเค•ो เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคा เคจเคนीं เคคเคฌ เคฌिเคœเคฒी เค•े เคชंเค–े เคเคตं เคฌเคฒ्เคฌ เค•ा เคธ्เคตिเคš เคฌंเคฆ เค•เคฐ เคฌिเคœเคฒी เคฌเคšाเคจा เคเคตं เคŸเคชเค•เคจे เคตाเคฒे เคจเคฒ เค•ी เคฎเคฐเคฎ्เคฎเคค เค•ा เคœเคฒ เคฌเคšाเคจा 
3. Reuse เคชुเคจः เค‰เคชเคฏोเค—- Reuse เค•ा เค…เคฐ्เคฅ เคนै  เค•िเคธी เคตเคธ्เคคु เค•ो เค‰เคชเคฏोเค— เค•े เคฌाเคฆ เคซेंเค•เคจे เค•े เคฌเคœाเคฏ เค‰เคธเค•ा เคชुเคจः เค‰เคธी เคฐूเคช เคฎें เคฌाเคฐ-เคฌाเคฐ เค‰เคชเคฏोเค— เค•เคฐเคจा। เคฏเคน เคชुเคจःเคšเค•्เคฐเคฃ เคธे เคญी เค…เคš्เค›ा เคคเคฐीเค•ा เคนै เค•्เคฏोंเค•ि เคชुเคจःเคšเค•्เคฐเคฃ เคฎें เค•ुเค› เคŠเคฐ्เคœा เค–เคฐ्เคš เคนोเคคी เคนै। เคœเคฌเค•ि เคชुเคจः เค‰เคชเคฏोเค—  เค•िเคธी เคช्เคฐเค•ाเคฐ เค•ी เคŠเคฐ्เคœा เค–เคฐ्เคš เคจเคนीं เคนोเคคी เคนै เคœैเคธे เคฒिเคซाเคซों เค•ो เคซेंเค•เคจे เค•े เคฌเคœाเคฏ เคธे เค‰เคจเค•ा เคชुเคจः เค‰เคชเคฏोเค— เค•िเคฏा เคœा เคธเค•เคคा เคนैं। 
4. Repurpose เคชुเคจः เคช्เคฐเคฏोเคœเคจ: Repurpose เค•ा เค…เคฐ्เคฅ เคนै เค•ि เคœो เคตเคธ्เคคु เคœिเคธ เค‰เคชเคฏोเค— เค•े เคฒिเค เคฌเคจी เคนै เคฏเคฆि เค‰เคธเค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เค‰เคธ เค•ाเคฐ्เคฏ เคฎें เคจเคนीं เค•िเคฏा เคœा เคธเค•เคคा เคนै เคคो เค‰เคธे เค•िเคธी เค…เคจ्เคฏ เค‰เคชเคฏोเค—ी เค•ाเคฐ्เคฏ เคฎें เคช्เคฐเคฏोเค— เค•เคฐเคจा เคœैเคธे เคŸूเคŸे-เคชเคซूเคŸे เคšीเคจी เคฎिเคŸ्เคŸी เค•े เคฌเคฐ्เคคเคจों เคฎें เคชौเคงे เค‰เค—ाเคจा।
5 .Recycle เคชुเคจः เคšเค•्เคฐเคฃ : Recycle เค•ा เค…เคฐ्เคฅ เคนै เค…เคชเคถिเคท्เคŸ เคชเคฆाเคฐ्เคฅों เคฎें เคธे เค‰เคชเคฏोเค—ी เคตเคธ्เคคुเค“ं เคฏा เคธंเคธाเคงเคจों เค•ो เคจिเค•ाเคฒเค•เคฐ เคชुเคจः เคจเคฏे เค‰เคค्เคชाเคฆ เคฌเคจाเคจा เคœैเคธे เคช्เคฒाเคธ्เคŸिเค•, เค•ाเค—เคœ, เคงाเคคु เค•ी เคตเคธ्เคคुเค“ं เค†เคฆि เค•ा เคชुเคจःเคšเค•्เคฐเคฃ เค•เคฐ เค‡เคจเคธे เคชुเคจः เค‰เคชเคฏोเค—ी เคตเคธ्เคคुเคँ เคฌเคจाเคจा। เค‡เคธเคธे เคœเคฒ्เคฆ เคธเคฎाเคช्เคค เคนोเคจे เคตाเคฒी เคธंเคธाเคงเคจों เค•ो เคฌเคšाเคฏा เคœा เคธเค•े เค”เคฐ เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ เค•ो เคช्เคฐเคฆूเคทिเคค เคนोเคจे เคธे เคฌเคšाเคฏा เคœा เคธเค•เคคा เคนै
เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ 
เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เคฏोเคœเคจाเคฌเคฆ्เคง, เคธเคฎुเคšिเคค เคต เคตिเคตेเค•เคชूเคฐ्เคฃ เค‰เคชเคฏोเค— เคนी เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เค•เคนเคฒाเคคा เคนै
เคตे เคธाเคฐी เคตเคธ्เคคुเคँ เคœिเคจเค•ा เคนเคฎ เค‰เคชเคฏोเค— เค•เคฐเคคे เคนैं เคนเคฎें เคชृเคฅ्เคตी เคชเคฐ เค‰เคชเคฒเคฌ्เคง เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจों เคธे เคช्เคฐाเคช्เคค เคนोเคคी เคนैं। เคนเคฎें เค…เคชเคจे เคธंเคธाเคงเคจों เค•ी เคธाเคตเคงाเคจीเคชूเคฐ्เคตเค• (เคตिเคตेเค•เคชूเคฐ्เคฃ เคขंเค— เคธे) เค‰เคชเคฏोเค— เค•ी เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคा เคนै เค•्เคฏोंเค•ि
1. เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจ เคธीเคฎिเคค เคนै  
2. เคœเคจเคธंเค–्เคฏा เคตृเคฆ्เคงि เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคธเคญी เคธंเคธाเคงเคจों เค•ी เคฎाँเค— เคคेเคœी เคธे เคฌเคข เคฐเคนी เคนै। 
เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เค•เคฐเคคे เคธเคฎเคฏ เคจिเคฎ्เคจ เคฌाเคคें เคง्เคฏाเคจ เคฐเค–เคจी เคšाเคนिเค
(i) เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เค•เคฐเคคे เคธเคฎเคฏ เคฆीเคฐ्เค˜เค•ाเคฒिเค• เคฆृเคท्เคŸिเค•ोเคฃ เค•ो เคง्เคฏाเคจ เคฎें เคฐเค–เคจा เคนोเค—ा เคคाเค•ि เคฏे เค…เค—เคฒी เค•เคˆ เคชीเฅिเคฏों เคคเค• เค‰เคชเคฒเคฌ्เคง เคนो เคธเค•ें । 
(ii) เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เคตिเคคเคฐเคฃ เคธเคญी เคตเคฐ्เค—ों เคฎें เคธเคฎाเคจ เคฐूเคช เคธे เคนो, เคจ เค•ि เคฎाเคค्เคฐ เคฎुเคŸ्เค ी เคญเคฐ เค…เคฎीเคฐ เค”เคฐ เคถเค•्เคคिเคถाเคฒी เคฒोเค—ों เค•ो เค‡เคจเค•ा เคฒाเคญ เคฎिเคฒे।
(iii) เคœเคฌ เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เคฆोเคนเคจ เค•เคฐเคคे เคนैं เคคो เคนเคฎ เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ เค•ो เค•्เคทเคคि เคชเคนुँเคšाเคคे เคนैं। เค…เคคःเคธंเคชोเคทिเคค เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจों เค•े เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เคฎें เค…เคชเคถिเคท्เคŸों เค•े เคธुเคฐเค•्เคทिเคค เคจिเคชเคŸाเคจ เค•ी เคญी เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เคนोเคจी เคšाเคนिเค।
เคตเคจ เคเคตं เคตเคจ्เคฏ เคœीเคตเคจ
เคตเคจ ‘เคœैเคต เคตिเคตिเคงเคคा เค•े เคตिเคถिเคท्เคŸ เคธ्เคฅเคฒ’ เคนैं। เค•िเคธी เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เคชाเคˆ เคœाเคจे เคตाเคฒी เคตिเคญिเคจ्เคจ เคธ्เคชीเคถीเคœ เค•ी เคธंเค–्เคฏा เคœैเคต เคตिเคตिเคงเคคा เค•ा เค†เคงाเคฐ เคนै। เคตंเคถाเค—เคค เคœैเคต เคตिเคตिเคงเคคा เค•ो เคธंเคฐเค•्เคทिเคค เค•เคฐเคจे เค•ा เคช्เคฐเคฏाเคธ เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เค•े เคฎुเค–्เคฏ เค‰เคฆ्เคฆेเคถ्เคฏों เคฎें เคธे เคเค• เคนै। เคœैเคต เคตिเคตिเคงเคคा เค•े เคจเคท्เคŸ เคนोเคจे เคธे เคชाเคฐिเคธ्เคฅिเคคिเค• เคธ्เคฅाเคฏिเคค्เคต เคญी เคจเคท्เคŸ เคนो เคธเค•เคคा เคนै।
เคธ्เคŸेเค•เคนोเคฒ्เคกเคฐ (เคฆाเคตेเคฆाเคฐ)
เคœเคฌ เคนเคฎ เคตเคจ เคเคตं เคตเคจ्เคฏ เคœीเคตों เค•ी เคฌाเคค เค•เคฐเคคे เคนैं เคคो เคšाเคฐ เคฎुเค–्เคฏ เคฆाเคตेเคฆाเคฐ เคธाเคฎเคจे เค†เคคे เคนैं। 
(i) เคตเคจ เค•े เค…ंเคฆเคฐ เคเคตं เค‡เคธเค•े เคจिเค•เคŸ เคฐเคนเคจे เคตाเคฒे เคฒोเค— เค…เคชเคจी เค…เคจेเค• เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคाเค“ं เค•े เคฒिเค เคตเคจ เคชเคฐ เคจिเคฐ्เคญเคฐ เคฐเคนเคคे เคนैं।
(ii) เคตเคจ เคตिเคญाเค— เคœिเคจเค•े เคชाเคธ เคตเคจों เค•ा เคธ्เคตाเคฎिเคค्เคต เคนै เคคเคฅा เคตे เคตเคจों เคธे เคช्เคฐाเคช्เคค เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ เค•เคฐเคคे เคนैं।
(iii) เค‰เคฆ्เคฏोเค—เคชเคคि เคœो เคคेंเคฆु เคชเคค्เคคी เค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เคฌीเฅœी เคฌเคจाเคจे เคธे เคฒेเค•เคฐ เค•ाเค—เคœ เคฎिเคฒ เคคเค• เคตिเคญिเคจ्เคจ เคตเคจ เค‰เคค्เคชाเคฆों เค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เค•เคฐเคคे เคนैं, 
(iv) เคตเคจ्เคฏ เคœीเคตเคจ เคเคตं เคช्เคฐเค•ृเคคि เคช्เคฐेเคฎी เคœो เคช्เคฐเค•ृเคคि เค•ा เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เค‡เคธเค•ी เค†เคฆ्เคฏ เค…เคตเคธ्เคฅा เคฎें เค•เคฐเคจा เคšाเคนเคคे เคนैं।
เคนเคฎाเคฐे เคตिเคšाเคฐ เคธे เค‡เคจเคฎें เคธे เคตเคจ เค‰เคค्เคชाเคฆ เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เคนेเคคु เคจिเคฐ्เคฃเคฏ เคฒेเคจे เค•ा เค…เคงिเค•ाเคฐ เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคจिเคตाเคธिเคฏों เค•ो เคฎिเคฒเคจा เคšाเคนिเค। เคฏเคน เคตिเค•ेंเคฆ्เคฐीเค•เคฐเคฃ เค•ी เคเค• เคเคธी เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เคนै เคœिเคธเคฎें เค†เคฐ्เคฅिเค• เคตिเค•ाเคธ เคเคตं เคชाเคฐिเคธ्เคฅिเคคिเค• เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เคฆोเคจों เคธाเคฅ-เคธाเคฅ เคšเคฒ เคธเค•เคคे เคนैं ।
เคตเคจों เคธे เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคฒोเค—ों เค•ो เคˆंเคงเคจ เค•े เคฒिเค เคœเคฒाเคŠ เคฒเค•เฅœी เคเคตं เค›ाเคœเคจ เคช्เคฐाเคช्เคค เคนोเคคी เคนै। เค‡เคธเค•े เค…เคฒाเคตा เคตเคจ เคฎเค›เคฒी เคชเค•เฅœเคจे เคเคตं เคถिเค•ाเคฐ-เคธ्เคฅเคฒ เคญी เคนोเคคे เคนैं। เคตिเคญिเคจ्เคจ เคต्เคฏเค•्เคคि เคซเคฒ, เคจเคŸ्เคธ เคคเคฅा เค”เคทเคงि เคเค•เคค्เคฐ เค•เคฐเคจे เค•े เคธाเคฅ-เคธाเคฅ เค…เคชเคจे เคชเคถुเค“ं เค•ो เคตเคจ เคฎें เคšเคฐाเคคे เคนैं เค…เคฅเคตा เค‰เคจเค•ा เคšाเคฐा เคตเคจों เคธे เคเค•เคค्เคฐ เค•เคฐเคคे เคนैं। เค…ंเค—्เคฐेเคœों เค•े เคญाเคฐเคค เค†เคจे เคธे เคชเคนเคฒे เคฒोเค— เค‡เคจ्เคนीं เคตเคจों เคฎें เคถเคคाเคฌ्เคฆिเคฏों เคธे เคฐเคน เคฐเคนे เคฅे। เคฏเคนाँ เค•े เคฎूเคฒ เคจिเคตाเคธिเคฏों เคจे เคเคธी เคตिเคงिเคฏों เค•ा เคตिเค•ाเคธ เค•िเคฏा เคœिเคธเคธे เคตเคจों เค•ा เคธंเคชोเคทเคฃ เคญी เคนोเคคा เคฐเคนे। เค…ंเค—्เคฐेเคœों เคจे เคตเคจों เค•ा เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ เค…เคชเคจे เคนाเคฅ เคฎें เคฒे เคฒिเคฏा। เค…ंเค—्เคฐेเคœों เคจे เคจ เค•ेเคตเคฒ เคตเคจों เคชเคฐ เค†เคงिเคชเคค्เคฏ เคœเคฎाเคฏा เคตเคฐเคจ् เค…เคชเคจे เคธ्เคตाเคฐ्เคฅ เค•े เคฒिเค เค‰เคจเค•ा เคจिเคฐ्เคฎเคฎเคคा เคธे เคฆोเคนเคจ เคญी เค•िเคฏा। เคฏเคนाँ เค•े เคฎूเคฒเคจिเคตाเคธिเคฏों เค•ो เคเค• เคธीเคฎिเคค เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เคฐเคนเคจे เค•े เคฒिเค เคฎเคœเคฌूเคฐ เค•िเคฏा เค—เคฏा เคคเคฅा เคตเคจ เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เค•िเคธी เคธीเคฎा เคคเค• เค…เคค्เคฏเคงिเค• เคฆोเคนเคจ เคญी เคช्เคฐाเคฐंเคญ เคนो เค—เคฏा। เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐाเคคा เค•े เคฌाเคฆ เคตเคจ เคตिเคญाเค— เคจे เค…ंเค—्เคฐेเคœों เคธे เคตเคจों เค•ा เคจिเคฏंเคค्เคฐाเคฃ เคคो เค…เคชเคจे เคนाเคฅ เคฎें เคฒे เคฒिเคฏा, เคชเคฐंเคคु เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เคต्เคฏเคตเคนाเคฐ เคฎें เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคฒोเค—ों เค•ी เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคाเค“ं เคเคตं เคœ्เคžाเคจ เค•ी เค‰เคชेเค•्เคทा เคนोเคคी เคฐเคนी। เค…เคคः เคตเคจों เค•े เคฌเคนुเคค เคฌเฅœे เค•्เคทेเคค्เคฐ เคเค• เคนी เคช्เคฐเค•ाเคฐ เค•े เคตृเค•्เคทों เคœैเคธे เค•ि เคชाเค‡เคจ (เคšीเฅœ), เคŸीเค• เค…เคฅเคตा เคฏूเค•्เคฒिเคช्เคŸเคธ เค•े เคตเคจों เคฎें เคชเคฐिเคตเคฐ्เคคिเคค เคนो เค—เค। เค‡เคจ เคตृเค•्เคทों เค•ो เค‰เค—ाเคจे เค•े เคฒिเค เคธเคฐ्เคตเคช्เคฐเคฅเคฎ เคธाเคฐे เค•्เคทेเคค्เคฐ เคธे เค…เคจ्เคฏ เคธเคญी เคชौเคงों เค•ो เคนเคŸा เคฆिเคฏा เค—เคฏा เคœिเคธเคธे เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•ी เคœैเคตเคตिเคตिเคงเคคा เคฌเฅœे เคธ्เคคเคฐ เคชเคฐ เคจเคท्เคŸ เคนो เค—เคˆ। เคฏเคนी เคจเคนीं เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคฒोเค—ों เค•ी เคตिเคญिเคจ्เคจ เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคाเค“ं เคœैเคธे เค•ि เคชเคถुเค“ं เค•े เคฒिเค เคšाเคฐा, เค”เคทเคงि เคนेเคคु เคตเคจเคธ्เคชเคคि, เคซเคฒ เคเคตं เคจเคŸ เค‡เคค्เคฏाเคฆि เค•ी เค†เคชूเคฐ्เคคि เคญी เคจเคนीं เคนो เคธเค•ी। เค‡เคธ เคช्เคฐเค•ाเคฐ เค•े เคฐोเคชเคฃ เคธे เค‰เคฆ्เคฏोเค—ों เค•ो เคฒाเคญ เคฎिเคฒा เคœो เคตเคจ เคตिเคญाเค— เค•े เคฒिเค เคญी เคฐाเคœเคธ्เคต เค•ा เคฎुเค–्เคฏ เคธ्เคฐोเคค เคฌเคจ เค—เคฏा। เค‰เคฆ्เคฏोเค— เค‡เคจ เคตเคจों เค•ो เค…เคชเคจी เคซैเค•्เคŸเคฐी เค•े เคฒिเค เค•เคš्เคšे เคฎाเคฒ เค•ा เคธ्เคฐोเคค เคฎाเคค्เคฐ เคนी เคฎाเคจเคคे เคนैं। 
เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคจिเคตाเคธी เคชเคฐंเคชเคฐाเคจुเคธाเคฐ เคตเคจों เค•े เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เค•ा เคช्เคฐเคฏाเคธ เค•เคฐ เคฐเคนे เคนैं। เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃ เค•े เคฒिเค เคฐाเคœเคธ्เคฅाเคจ เค•े เคตिเคถ्เคจोเคˆ เคธเคฎुเคฆाเคฏ เค•े เคฒिเค เคตเคจ เคเคตं เคตเคจ्เคฏ เคช्เคฐाเคฃि เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เค‰เคจเค•े เคงाเคฐ्เคฎिเค• เค…เคจुเคท्เค ाเคจ เค•ा เคญाเค— เคฌเคจ เค—เคฏा เคนै। เคญाเคฐเคค เคธเคฐเค•ाเคฐ เคจे เคชिเค›เคฒे เคฆिเคจों เคœीเคตเคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เคนेเคคु เค…เคฎृเคคा เคฆेเคตी เคตिเคถ्เคจोเคˆ เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เคชुเคฐเคธ्เค•ाเคฐ เค•ी เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เค•ी เคนै। เคฏเคน เคชुเคฐเคธ्เค•ाเคฐ เค…เคฎृเคคा เคฆेเคตी เคตिเคถ्เคจोเคˆ เค•ी เคธ्เคฎृเคคि เคฎें เคฆिเคฏा เคœाเคคा เคนै เคœिเคจ्เคนोंเคจे 1731 เคฎें เคฐाเคœเคธ्เคฅाเคจ เค•े เคœोเคงเคชुเคฐ เค•े เคชाเคธ เค–ेเคœเคกเคฒी เค—ाँเคต เคฎें ‘เค–ेเคœเคฐी เคตृเค•्เคทों’ เค•ो เคฌเคšाเคจे เคนेเคคु 363 เคฒोเค—ों เค•े เคธाเคฅ เค…เคชเคจे เค†เคชเค•ो เคฌเคฒिเคฆाเคจ เค•เคฐ เคฆिเคฏा เคฅा। 
เคตเคจों เค•े เคชเคฐंเคชเคฐाเค—เคค เค‰เคชเคฏोเค— เค•े เคคเคฐीเค•ों เค•े เคตिเคฐुเคฆ्เคง เคชूเคฐ्เคตाเค—्เคฐเคน เค•ा เค•ोเคˆ เค ोเคธ เค†เคงाเคฐ เคจเคนीं เคนै। เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃ เค•े เคฒिเค เคตिเคถाเคฒ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เค‰เคฆ्เคฏाเคจ เค•े เคธुเคฐเค•्เคทिเคค เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เคเคฒ्เคชाเค‡เคจ เค•े เคตเคจ เคนैं เคœो เคญेเฅœों เค•े เคšเคฐाเค—ाเคน เคฅे। เค˜ुเคฎंเคคु เคšเคฐเคตाเคนे เคช्เคฐเคค्เคฏेเค• เคตเคฐ्เคท เค—्เคฐीเคท्เคฎเค•ाเคฒ เคฎें เค…เคชเคจी เคญेเคกें เค˜ाเคŸी เคธे เค‡เคธ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เคšเคฐाเคจे เค•े เคฒिเค เคฒे เคœाเคคे เคฅे। เคœिเคธเคธे เค‡เคจ เคšเคฐाเค—ाเคนों เคฎें เคธे เค˜ाเคธ เคญेเฅœों เคฆ्เคตाเคฐा เค–ा เคฒी เคœाเคคी เคฅी เคคเคฅा เคจเคˆ เค˜ाเคธ เคชเคจเคช เคœाเคคी เคฅी  เคชเคฐंเคคु เค‡เคธ เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เค‰เคฆ्เคฏाเคจ เค•ी เคธ्เคฅाเคชเคจा เค•े เคฌाเคฆ เค‡เคธ เคชเคฐंเคชเคฐा เค•ो เคฐोเค• เคฆिเคฏा เค—เคฏा। เคชเคนเคฒे เคคो เคฏเคน เค˜ाเคธ เคฌเคนुเคค เคฒंเคฌी เคนो เคœाเคคी เคนै, เคซिเคฐ เคฒंเคฌाเคˆ เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคœเคฎीเคจ เคชเคฐ เค—िเคฐ เคœाเคคी เคนै เคœिเคธเคธे เคจเคฏी เค˜ाเคธ เค•ी เคตृเคฆ्เคงि เคฐुเค• เคœाเคคी เคนै। เค…เคคः เคตเคจों เค•े เคชเคฐंเคชเคฐाเค—เคค เค‰เคชเคฏोเค— เค•े เคคเคฐीเค•ों เค•ो เค—เคฒเคค เคจเคนीं เค เคฐाเคฏा เคœा เคธเค•เคคा เคนै 
เคตเคจों เค•ो เคนोเคจे เคตाเคฒी เค•्เคทเคคि เค•े เคฒिเค เค•ेเคตเคฒ เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคจिเคตाเคธिเคฏों เค•ो เคนी เค‰เคค्เคคเคฐเคฆाเคฏी เค เคนเคฐाเคจा เค ीเค• เคจเคนीं เคนै। เค”เคฆ्เคฏोเค—िเค• เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคाเค“ं เคเคตं เคตिเค•ाเคธ เคชเคฐिเคฏोเคœเคจाเค“ं เคœैเคธे เค•ि เคธเฅœเค• เคเคตं เคฌाँเคง เคจिเคฐ्เคฎाเคฃ เคธे เคตเคจों เค•ा เคตिเคจाเคถ เคนोเคคा เคนै। เคธंเคฐเค•्เคทिเคค เค•्เคทेเคค्เคฐों เคฎें เคชเคฐ्เคฏเคŸเค•ों เค•े เคฆ्เคตाเคฐा เค…เคฅเคตा เค‰เคจเค•ी เคธुเคตिเคงा เค•े เคฒिเค เค•ी เค—เคˆ เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เคธे เคญी เคตเคจों เค•ो เค•्เคทเคคि เคนोเคคी เคนै เค…เคคः เคตเคจों เค•ी เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เค›เคตि เคฎें เคฎเคจुเคท्เคฏ เค•ा เคนเคธ्เคคเค•्เคทेเคช เคฌเคนुเคค เค…เคงिเค• เคนै। เคนเคฎें เค‡เคธ เคนเคธ्เคคเค•्เคทेเคช เค•ी เคช्เคฐเค•ृเคคि เคเคตं เคธीเคฎा เค•ो เคจिเคฏंเคค्เคฐिเคค เค•เคฐเคจा เคนोเค—ा। เคตเคจ เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เค‡เคธ เคช्เคฐเค•ाเคฐ เค•เคฐเคจा เคนोเค—ा เคœो เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ เคเคตं เคตिเค•ाเคธ เคฆोเคจों เค•े เคนिเคค เคฎें เคนो। 
เคธंเคชोเคทिเคค เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ 
เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธเคงाเคจों เค•ा เคเคธा เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เคœिเคธเคฎें เคตเคฐ्เคคเคฎाเคจ เคชीเคข़ी เค…เคชเคจी เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคाเค“ं เค•ी เคชूเคฐ्เคคि เค•े เคฒिเค เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เค†เคจे เคตाเคฒी เคชीเคข़िเคฏों เค•ी เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคाเค“ं เค•ी เคชूเคฐ्เคคि เค•ो เคฌिเคจा เคจुเค•เคธाเคจ เคชเคนुंเคšाเค เค•เคฐเคคी เคนै 
เคตเคจ เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เคฎें เคฒोเค—ों เค•ी เคญाเค—ीเคฆाเคฐी เค•ा  เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃ
เคšिเคชเค•ो เค†ंเคฆोเคฒเคจ”
1970 เคฎें เคนिเคฎाเคฒเคฏ เค•ी เคŠँเคšी เคชเคฐ्เคตเคค เคถ्เคฐंเค–เคฒा เคฎें เค—เคขเคตाเคฒ เค•े ‘เคฐेเคจी’ เคจाเคฎเค• เค—ाँเคต เคฎें เคšिเคชเค•ो เค†ंเคฆोเคฒเคจ’ เคนुเค† เคฅा। เคฏเคน เคตिเคตाเคฆ เคฒเค•เคก़ी เค•े เค ेเค•ेเคฆाเคฐ เคเคตं เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคฒोเค—ों เค•े เคฌीเคš เคช्เคฐाเคฐंเคญ เคนเค† เค—ाँเคต เค•े เคธเคฎीเคช เค•े เคตृเค•्เคท เค•ाเคŸเคจे เค•ा เค…เคงिเค•ाเคฐ เค ेเค•ेเคฆाเคฐ เค•ो เคฆे เคฆिเคฏा เค—เคฏा เคฅा । เคœเคฌ เคเค• เคฆिเคจ เค ेเค•ेเคฆाเคฐ เค•े เค†เคฆเคฎी เคตृเค•्เคท เค•ाเคŸเคจे เค•े เคฒिเค เค†เค เคœเคฌเค•ि เคตเคนाँ เค•े เคจिเคตाเคธी เคชुเคฐुเคท เคตเคนाँ เคจเคนीं เคฅे। เคฌिเคจा เค•िเคธी เคกเคฐ เค•े เคตเคนाँ เค•ी เคฎเคนिเคฒाเคँ เคซौเคฐเคจ เคตเคนाँ เคชเคนुँเคš เค—เคˆं เคคเคฅा เค‰เคจ्เคนोंเคจे เคชेเคก़ों เค•ो เค…เคชเคจी เคฌाँเคนों เคฎें เคญเคฐเค•เคฐ (เคšिเคชเค• เค•เคฐ) เค ेเค•ेเคฆाเคฐ เค•े เค†เคฆเคฎिเคฏों เค•ो เคตृเค•्เคท เค•ाเคŸเคจे เคธे เคฐोเค•ा। เค…ंเคคเคค: เค ेเค•ेเคฆाเคฐ เค•ो เค…เคชเคจा เค•ाเคฎ เคฌंเคฆ เค•เคฐเคจा เคชเคก़ा।
เค…เคฐाเคฌाเฅœी เคธाเคฒเคตเคจ
เคตเคจ เคเคตं เคตเคจ्เคฏ เคœंเคคु เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคฒोเค—ों เค•ी เคญाเค—ीเคฆाเคฐी เค•े เคฌिเคจा เคตเคจों เค•ा เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เคธंเคญเคต เคจเคนीं เคนै। เค‡เคธเค•ा เคเค• เคธुंเคฆเคฐ เค‰เคฆाเคนเคฐเคฃ เค…เคฐाเคฌाเคฐी เคตเคจ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคนै เคฎिเคฆเคจाเคชुเคฐ เค•े เค…เคฐाเคฌाเฅœी เคธाเคฒเคตเคจ เคฎें เคตเคจ เคตिเคญाเค— เค•े เคเค• เค…เคงिเค•ाเคฐी เค.เค•े. เคฌเคจเคฐ्เคœी เคจे เค—्เคฐाเคฎीเคฃों เค•े เคธเคนเคฏोเค— เคธे เคเค• เคฏोเคœเคจा เคช्เคฐाเคฐंเคญ เค•ी। เคคเคฅा เค—्เคฐाเคฎीเคฃों เค•े เคธเคนเคฏोเค— เคธे เคฌुเคฐी เคคเคฐเคน เคธे เค•्เคทเคคिเค—्เคฐเคธ्เคค เคธाเคฒ เค•े เคตเคจ เค•े 1272 เคนेเค•्เคŸेเคฏเคฐ เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•ा เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เค•िเคฏा। เค‡เคธเค•े เคฌเคฆเคฒे เคฎें เคจिเคตाเคธिเคฏों เค•ो เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•ी เคฆेเค–เคญाเคฒ เค•ी เคœिเคฎ्เคฎेเคฆाเคฐी เค•े เคฒिเค เคฐोเคœเค—ाเคฐ เคฎिเคฒा เคธाเคฅ เคนी เค‰เคจ्เคนें เคตเคนाँ เคธे เค‰เคชเคœ เค•ी 25 เคช्เคฐเคคिเคถเคค เค•े เค‰เคชเคฏोเค— เค•ा เค…เคงिเค•ाเคฐ เคญी เคฎिเคฒा เค”เคฐ เคฌเคนुเคค เค•เคฎ เคฎूเคฒ्เคฏ เคชเคฐ เคฐ्เคˆंเคงเคจ เค•े เคฒिเค เคฒเค•เฅœी เค”เคฐ เคชเคถुเค“ं เค•ो เคšเคฐाเคจे เค•ी เค…เคจुเคฎเคคि เคญी เคฆी เค—เคˆ। เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคธเคฎुเคฆाเคฏ เค•ी เคธเคนเคฎเคคि เคเคตं เคธเค•्เคฐिเคฏ เคญाเค—ीเคฆाเคฐी เคธे 1983 เคคเค• เค…เคฐाเคฌाเฅœी เค•ा เคธाเคฒเคตเคจ เคธเคฎृเคฆ्เคง เคนो เค—เคฏा 
เคธเคญी เค•े เคฒिเค เคœเคฒ
เคงเคฐเคคी เคชเคฐ เคฐเคนเคจे เคตाเคฒे เคธเคญी เคœीเคตों เค•ी เคฎूเคฒ เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคा เคœเคฒ เคนै। เคœเคฒ เค•ी เค•เคฎी เคตाเคฒे เค•्เคทेเคค्เคฐों เคเคตं เค…เคค्เคฏเคงिเค• เคจिเคฐ्เคงเคจเคคा เคตाเคฒे เค•्เคทेเคค्เคฐों เคฎें เค˜เคจिเคท्เคŸ เคธंเคฌंเคง เคนै। เคญाเคฐเคค เคฎें เคตเคฐ्เคทा เคœเคฒ เค•ा เคฎเคนเคค्เคตเคชूเคฐ्เคฃ เคธ्เคฐोเคค เคนै เคœो เคฎुเค–्เคฏเคคः เคฎाเคจเคธूเคจ เคชเคฐ เคจिเคฐ्เคญเคฐ เค•เคฐเคคी เคนै। เค…เคคः เคตเคฐ्เคทा เค•ी เค…เคตเคงि เคตเคฐ्เคท เค•े เค•ुเค› เคฎเคนीเคจों เคคเค• เคนी เคธीเคฎिเคค เคฐเคนเคคी เคนै। เคช्เคฐเค•ृเคคि เคฎें เคตเคจเคธ्เคชเคคि เค†เคš्เค›ाเคฆเคจ เค•เคฎ เคนोเคจे เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคญूเคœเคฒ เคธ्เคคเคฐ เค•ी เค‰เคชเคฒเคฌ्เคงเคคा เคฎें เค•ाเคซी เค•เคฎी เค†เคˆ เคนै เคซเคธเคฒों เค•े เคฒिเค เคœเคฒ เค•ी เค…เคงिเค• เคฎाเคค्เคฐा เค•ी เคฎाँเค—, เค‰เคฆ्เคฏोเค—ों เคธे เคช्เคฐเคตाเคนिเคค เคช्เคฐเคฆूเคทเค• เคเคตं เคจเค—เคฐों เค•े เค•ूเฅœा-เค•เคšเคฐे เคจे เคœเคฒ เค•ो เคช्เคฐเคฆूเคทिเคค เค•เคฐ เค‰เคธเค•ी เค‰เคชเคฒเคฌ्เคงเคคा เค•ी เคธเคฎเคธ्เคฏा เค•ो เค”เคฐ เค…เคงिเค• เคœเคŸिเคฒ เคฌเคจा เคฆिเคฏा เคนै। เคฌाँเคง, เคœเคฒाเคถเคฏ เคเคตं เคจเคนเคฐों เค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เคญाเคฐเคค เค•े เคตिเคญिเคจ्เคจ เค•्เคทेเคค्เคฐों เคฎें เคธिंเคšाเคˆ เค•े เคฒिเค เคช्เคฐाเคšीเคจ เคธเคฎเคฏ เคธे เค•िเคฏा เคœाเคคा เคฐเคนा เคนै। เคชเคนเคฒे เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคจिเคตाเคธी เค‡เคจเค•ा เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เค•ृเคทि เคเคตं เคฆैเคจिเค• เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคाเค“ं เค•ी เคชूเคฐ्เคคि เค•े เคฒिเค เค•เคฐเคคे เคฅे เคœिเคธเคธे เคœเคฒ เคชूเคฐे เคตเคฐ्เคท เค‰เคชเคฒเคฌ्เคง เคฐเคน เคธเค•े। เค‡เคธ เคญंเคกाเคฐिเคค เคœเคฒ เค•ा เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ เคญเคฒी เคช्เคฐเค•ाเคฐ เคธे เค•िเคฏा เคœाเคคा เคฅा เคคเคฅा เคœเคฒ เค•ी เค‰เคชเคฒเคฌ्เคงเคคा เค”เคฐ เคฆเคถเค•ों เคเคตं เคธเคฆिเคฏों เค•े เค…เคจुเคญเคต เค•े เค†เคงाเคฐ เคชเคฐ เค‡เคท्เคŸเคคเคฎ เคซเคธเคฒ เคช्เคฐเคคिเคฐूเคช เค…เคชเคจाเค เคœाเคคे เคฅे। เคธिंเคšाเคˆ เค•े เค‡เคจ เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เคญी เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคฒोเค—ों เคฆ्เคตाเคฐा เค•िเคฏा เคœाเคคा เคฅा।
เค…ंเค—्เคฐेเคœों เคจे เคญाเคฐเคค เค†เค•เคฐ เค…เคจ्เคฏ เคฌाเคคों เค•े เคธाเคฅ-เคธाเคฅ เค‡เคธ เคชเคฆ्เคงเคคि เค•ो เคญी เคฌเคฆเคฒ เคฆिเคฏा। เคฌเฅœी เคชเคฐिเคฏोเคœเคจाเค“ं เคœैเคธे เค•ि เคตिเคถाเคฒ เคฌाँเคง เคคเคฅा เคฆूเคฐ เคคเค• เคœाเคจे เคตाเคฒी เคฌเฅœी-เคฌเฅœी เคจเคนเคฐों เค•ी เคธเคฐ्เคตเคช्เคฐเคฅเคฎ เคธंเค•เคฒ्เคชเคจा เค•เคฐ เค‰เคจ्เคนें เค•्เคฐिเคฏाเคจ्เคตिเคค เค•เคฐเคจे เค•ा เค•ाเคฐ्เคฏ เคญी เค…ंเค—्เคฐेเคœों เคฆ्เคตाเคฐा เคนी เค•िเคฏा เค—เคฏा เคœिเคธे เคนเคฎाเคฐे เคธ्เคตเคคंเคค्เคฐ เคนोเคจे เคชเคฐ เคนเคฎाเคฐी เคธเคฐเค•ाเคฐ เคจे เคญी เคชूเคฐे เคœोเคถ เค•े เคธाเคฅ เค…เคชเคจाเคฏा। เค‡เคจ เคตिเคถाเคฒ เคชเคฐिเคฏोเคœเคจाเค“ं เคธे เคธिंเคšाเคˆ เค•े เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคคเคฐीเค•े เค‰เคชेเค•्เคทिเคค เคนोเคคे เค—เค เคคเคฅा เคธเคฐเค•ाเคฐ เคงीเคฐे-เคงीเคฐे เค‡เคจเค•ा เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เคเคตं เคช्เคฐเคถाเคธเคจ เค…เคชเคจे เคนाเคฅ เคฎें เคฒेเคคी เคšเคฒी เค—เคˆ เคœिเคธเคธे เคœเคฒ เค•े เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคธ्เคฐोเคคों เคชเคฐ เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคจिเคตाเคธिเคฏों เค•ा เคจिเคฏंเคค्เคฐाเคฃ เคธเคฎाเคช्เคค เคนो เค—เคฏा।
เคนिเคฎाเคšเคฒ เคช्เคฐเคฆेเคถ เคฎें เค•ुเคฒ्เคน
เคนिเคฎाเคšเคฒ เคช्เคฐเคฆेเคถ เคฎें เคจเคนเคฐ เคธिंเคšाเคˆ เค•ी เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคช्เคฐเคฃाเคฒी เค•ो ‘เค•ुเคฒ्เคน’ เค•เคนा เคœाเคคा เคนै। เค‡เคธเค•ा เคตिเค•ाเคธ เคฒเค—เคญเค— 400 เคตเคฐ्เคท เคชूเคฐ्เคต เคนुเค† เค‡เคธ เคช्เคฐเคฃाเคฒी เคฎें เคเคฐเคจों เคธे เคฌเคนเคจे เคตाเคฒे เคœเคฒ เค•ो เคฎाเคจเคต-เคจिเคฐ्เคฎिเคค เค›ोเคŸी-เค›ोเคŸी เคจाเคฒिเคฏों เคธे เคชเคนाเฅœी เคชเคฐ เคธ्เคฅिเคค เคจिเคšเคฒे เค—ाँเคตों เคคเค• เคฒे เคœाเคฏा เคœाเคคा เคนै। เค•ृเคทि เค•े เคฎौเคธเคฎ เคฎें เคœเคฒ เคธเคฐ्เคตเคช्เคฐเคฅเคฎ เคฆूเคฐเคธ्เคฅ เค—ाँเคต เค•ो เคฆिเคฏा เคœाเคคा เคฅा เคซिเคฐ เค‰เคค्เคคเคฐोเคคเคฐ เคŠँเคšाเคˆ เคชเคฐ เคธ्เคฅिเคค เค—ाँเคต เค‰เคธ เคœเคฒ เค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เค•เคฐเคคे เคฅे। เคธिंเคšाเคˆ เค•े เค…เคคिเคฐिเค•्เคค เค‡เคจ เค•ुเคฒ्เคน เคธे เคœเคฒ เค•ा เคญूเคฎि เคฎें เค…ंเคคःเคธ्เคฐเคตเคฃ เคญी เคนोเคคा เคฐเคนเคคा เคฅा เคœो เคตिเคญिเคจ्เคจ เคธ्เคฅाเคจों เคชเคฐ เคเคฐเคจे เค•ो เคญी เคœเคฒ เคช्เคฐเคฆाเคจ เค•เคฐเคคा เคฐเคนเคคा เคฅा। เค‡เคธ เคช्เคฐเคฃाเคฒी เคฎें เคœเคฒ เค•ा เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•े เคธเคญी เค—ाँเคตों เค•ी เคธเคนเคฎเคคि เคธे เค•िเคฏा เคœाเคคा เคฅा। เค•ुเคฒ्เคน เค•ी เคฆेเค–-เคฐेเค– เคเคตं เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เค•े เคฒिเค เคฆो เค…เคฅเคตा เคคीเคจ เคฒोเค— เคฐเค–े เคœाเคคे เคฅे เคœिเคจ्เคนें เค—ाँเคต เคตाเคฒे เคตेเคคเคจ เคฆेเคคे เคฅे। เคธเคฐเค•ाเคฐ เคฆ्เคตाเคฐा เค‡เคจ เค•ुเคฒ्เคน เค•े เค…เคงिเค—्เคฐเคนเคฃ เค•े เคฌाเคฆ เค‡เคจเคฎें เคธे เค…เคงिเค•เคคเคฐ เคจिเคท्เค•्เคฐिเคฏ เคนो เค—เค เคคเคฅा เคœเคฒ เค•े เคตिเคคเคฐเคฃ เค•ी เค†เคชเคธ เค•ी เคญाเค—ीเคฆाเคฐी เค•ी เคชเคนเคฒे เคœैเคธी เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เคธเคฎाเคช्เคค เคนो เค—เคˆ।
เคฌाँเคง
เคฌเฅœे เคฌाँเคง เคฎें เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ เคชเคฐ्เคฏाเคช्เคค เคฎाเคค्เคฐा เคฎें เค•िเคฏा เคœा เคธเค•เคคा เคนै เคœिเคธเค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เค•ेเคตเคฒ เคธिंเคšाเคˆ เค•े เคฒिเค เคนी เคจเคนीं เคตเคฐเคจ् เคตिเคฆ्เคฏुเคค เค‰เคค्เคชाเคฆเคจ เค•े เคฒिเค เคญी เค•िเคฏा เคœाเคคा เคนै เค‡เคจเคธे เคจिเค•เคฒเคจे เคตाเคฒी เคจเคนเคฐें เคœเคฒ เค•ी เคฌเฅœी เคฎाเคค्เคฐा เค•ो เคฆूเคฐเคธ्เคฅ เคธ्เคฅाเคจों เคคเค• เคฒे เคœाเคคी เคนैं। เคชเคฐंเคคु เคœเคฒ เค•े เค–เคฐाเคฌ เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคฌเฅœे เคฌाँเคงों เค•े เคฌเคจाเคจे เค•เคˆ เคธเคฎเคธ्เคฏाเค“ं เค•ा เคธाเคฎเคจा เค•เคฐเคจा เคชเฅœ เคฐเคนा เคนै 
เคฌเฅœे เคฌाँเคง เค•े เคตिเคฐोเคง เคฎें เคฎुเค–्เคฏเคคः เคคीเคจ เคธเคฎเคธ्เคฏाเค“ं เค•ी เคšเคฐ्เคšा เคตिเคถेเคท เคฐूเคช เคธे เคนोเคคी เคนै
(i) เคธाเคฎाเคœिเค• เคธเคฎเคธ्เคฏाเคँ- เคฌเฅœे เคฌाँเคง เคฌเคจाเคจे เคชเคฐ เคฌเฅœी เคธंเค–्เคฏा เคฎें เค•िเคธाเคจ เค”เคฐ เค†เคฆिเคตाเคธी เคตिเคธ्เคฅाเคชिเคค เคนोเคคे เคนैं เค‡เคจ्เคนें เค‡เคจ เคชเคฐिเคฏोเคœเคจाเค“ं เคธे เค•ोเคˆ เคฒाเคญ เคจเคนीं เคนोเคคा เคนै เคคเคฅा เค‰เคจ्เคนें เค…เคชเคจी เคญूเคฎि เคเคตं เคœंเค—เคฒों เคธे เคญी เคนाเคฅ เคงोเคจा เคชเฅœเคคा เคนै เค”เคฐ เค‡เคจ्เคนें เคฎुเค†เคตเคœा เคญी เคจเคนीं เคฎिเคฒเคคा เคนै 
(ii) เค†เคฐ्เคฅिเค• เคธเคฎเคธ्เคฏाเคँ-  เคฌเฅœे เคฌाँเคง เคฌเคจाเคจे เคฎें เคœเคจเคคा เค•ा เคฌเคนुเคค เค…เคงिเค• เคงเคจ เคฒเค—เคคा เคนै เค”เคฐ เค‰เคธ เค…เคจुเคชाเคค เคฎें เคฒाเคญ เคจเคนीं เคฎिเคฒเคคा เคนै।
(iii) เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃीเคฏ เคธเคฎเคธ्เคฏाเคँ -  เคฌเฅœे เคฌाँเคง เคฌเคจाเคจे เคฎें เคฌเคนुเคค เคฌเฅœे เคธ्เคคเคฐ เคชเคฐ เคตเคจों เค•ा เคตिเคจाเคถ เคนोเคคा เคนै เคคเคฅा เคœैเคต เคตिเคตिเคงเคคा เค•ी เค•्เคทเคคि เคนोเคคी เคนै।
เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ  
เคœเคฒ เคธंเคญเคฐ เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เคฎें เคฎिเคŸ्เคŸी เคเคตं เคœเคฒ เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เคชเคฐ เคœोเคฐ เคฆिเคฏा เคœाเคคा เคนै เคญौเคฎ เคœเคฒ เค•े เคธंเคšเคฏเคจ เคต เคชुเคจเคฐ्เคญเคฐเคฃ เคฆ्เคตाเคฐा  เคงเคฐाเคคเคฒीเคฏ เค”เคฐ เคญौเคฎ เคœเคฒ เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เคฆเค•्เคท เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เคœเคฒ เคธंเคญเคฐ เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เค•เคนเคฒाเคคा เคนै। เค‡เคธเค•ा เคช्เคฐเคฎुเค– เค‰เคฆ्เคฆेเคถ्เคฏ เคญूเคฎि เคเคตं เคœเคฒ เค•े เคช्เคฐाเคฅเคฎिเค• เคธ्เคฐोเคคों เค•ा เคตिเค•ाเคธ เค•เคฐเคจा เคนै  เคœเคฒ เคธंเคญเคฐ เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เคจ เค•ेเคตเคฒ เคœเคฒ เคธंเคญเคฐ เคธเคฎुเคฆाเคฏ เค•ा เค‰เคค्เคชाเคฆเคจ เคเคตं เค†เคฏ เคฌเฅเคคा เคนै เคตเคฐเคจ् เคธूเค–े เคเคตं เคฌाเฅ เค•ो เคญी เคถांเคค เค•เคฐเคคा เคนै เคคเคฅा เคจिเคšเคฒे เคฌाँเคง เคเคตं เคœเคฒाเคถเคฏों เค•ा เคธेเคตा เค•ाเคฒ เคญी เคฌเฅाเคคा เคนै। เคญाเคฐเคค เคฎें เคช्เคฐाเคšीเคจ เค•ाเคฒीเคจ เคœเคฒ เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เคช्เคฐเคฃाเคฒिเคฏों เคฆ्เคตाเคฐा เคงเคฐเคคी เคชเคฐ เคชเฅœเคจे เคตाเคฒी เคช्เคฐเคค्เคฏेเค• เคฌूँเคฆ เค•ा เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เค•िเคฏा เคœा เคธเค•เคคा เคนै । เคœैเคธे  เค›ोเคŸे-เค›ोเคŸे เค—เคก्เคขे เค–ोเคฆเคจा, เคीเคฒों เค•ा เคจिเคฐ्เคฎाเคฃ, เคธाเคงाเคฐเคฃ เคœเคฒ เคธंเคญเคฐ เคต्เคฏเคตเคธ्เคฅा เค•ी เคธ्เคฅाเคชเคจा, เคฎिเคŸ्เคŸी เค•े เค›ोเคŸे เคฌाँเคง เคฌเคจाเคจा, เคฐेเคค เคคเคฅा เคšूเคจे เค•े เคชเคค्เคฅเคฐ เค•े เคธंเค—्เคฐเคนเค• เคฌเคจाเคจा เคคเคฅा เค˜เคฐ เค•ी เค›เคคों เคธे เคœเคฒ เคเค•เคค्เคฐा เค•เคฐเคจा। เค‡เคธเคธे เคญूเคœเคฒ เคธ्เคคเคฐ เคฌเฅ เคœाเคคा เคนै เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ เคญाเคฐเคค เคฎें เคฌเคนुเคค เคชुเคฐाเคจी เคธंเค•เคฒ्เคชเคจा เคนै। เคฐाเคœเคธ्เคฅाเคจ เคฎें เค–ाเคฆिเคจ, เคฌเฅœे เคชाเคค्เคฐ เคเคตं เคจाเฅœी, เคฎเคนाเคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เค•े เคฌंเคงाเคฐเคธ เคเคตं เคคाเคฒ, เคฎเคง्เคฏเคช्เคฐเคฆेเคถ เคเคตं เค‰เคค्เคคเคฐ เคช्เคฐเคฆेเคถเคฎें เคฌंเคงिเคธ, เคฌिเคนाเคฐ เคฎें เค…เคนाเคฐ เคคเคฅा เคชाเค‡เคจ, เคนिเคฎाเคšเคฒ เคช्เคฐเคฆेเคถ เคฎें เค•ुเคฒ्เคน, เคœเคฎ्เคฎू เค•े เค•ाँเคฆी เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เคคाเคฒाเคฌ เคคเคฅा เคคเคฎिเคฒเคจाเคกु เคฎें เคเคฐिเคธ (Tank) เค•ेเคฐเคฒ เคฎें เคธुเคฐंเค—เคฎ, เค•เคฐ्เคจाเคŸเค• เคฎें เค•เคŸ्เคŸा เค†เคฆि เคช्เคฐाเคšीเคจ เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ เคธंเคฐเคšเคจाเคं เคนै 
เคกॉ. เคฐाเคœेเคจ्เคฆ्เคฐ เคธिंเคน เคจे เคเค• เคชाเคฐंเคชเคฐिเค• เคช्เคฐौเคฆ्เคฏोเค—िเค•ी เคฆ्เคตाเคฐा เคญाเคฐเคค เค•े เคธเคฌเคธे เคถुเคท्เค• เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•े เคธूเค–ाเค—्เคฐเคธ्เคค เค—ाँเคตों เค•े เคนเฅ›ाเคฐों เค—्เคฐाเคฎीเคฃों เค•ी เฅ›िंเคฆเค—ी เคฌเคฆเคฒ เคฆी। เคกॉ. เคฐाเคœेเคจ्เคฆ्เคฐ เคธिंเคน เคจे เคฐाเคœเคธ्เคฅाเคจ เคฎें เคชाเคจी เค‡เค•เคŸ्เค ा เค•เคฐเคจे เค•े เคฒिเค 8600 เคœोเคนेเคก เค”เคฐ เค…เคจ्เคฏ เคธंเคฐเคšเคจाเค“ं เค•ा เคจिเคฐ्เคฎाเคฃ เค•िเคฏा เคคเคฅा เคฐाเคœ्เคฏ เคญเคฐ เค•े 1000 เค—ाँเคตों เคฎें เคชाเคจी เคตाเคชเคธ เคฒाเคฏा เค—เคฏा। เคกॉ. เคฐाเคœेเคจ्เคฆ्เคฐ เคธिंเคน เค•ो ‘เคตाเคŸเคฐ เคฎैเคจ’ เค•े เคจाเคฎ เคธे เคœाเคจा เคœाเคคा เคนै  2015 เคฎें เค‰เคจ्เคนोंเคจे เคธ्เคŸॉเค•เคนोเคฎ เคชुเคฐเคธ्เค•ाเคฐ เคœीเคคा। เคฏเคน เคชुเคฐเคธ्เค•ाเคฐ เค—्เคฐเคน เค”เคฐ เค‡เคธเค•े เคจिเคตाเคธिเคฏों เค•ी เคญเคฒाเคˆ เค•े เคฒिเค เคœเคฒ เคธंเคธाเคงเคจों เค•े เคธुเคฐเค•्เคทिเคค เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เคฎें เคฏोเค—เคฆाเคจ เค•เคฐเคจे เคตाเคฒे เคต्เคฏเค•्เคคि เค•ा เคธเคฎ्เคฎाเคจ เค•เคฐเคคा เคนै। 
เคช्เคฐाเคšीเคจ เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ เคคเคฅा เคœเคฒ เคชเคฐिเคตเคนเคจ เคธंเคฐเคšเคจाเคँ เค†เคœ เคญी เค‰เคชเคฏोเค— เคฎें เคนैं। เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ เคคเค•เคจीเค•, เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคนोเคคी เคนैं เคคเคฅा เค‡เคธเค•ा เคฒाเคญ เคญी เคธीเคฎिเคค เค•्เคทेเคค्เคฐ เค•ो เคนोเคคा เคนै। เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคจिเคตाเคธिเคฏों เค•ो เคœเคฒ-เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เค•ा เคจिเคฏंเคค्เคฐเคฃ เคฆेเคจे เคธे เค‡เคจ เคธंเคธाเคงเคจों เค•े เค…เค•ुเคถเคฒ เคช्เคฐเคฌंเคงเคจ เคเคตं เค…เคคिเคฆोเคนเคจ เค•เคฎ เคนोเคคे เคนैं เค…เคฅเคตा เคชूเคฐ्เคฃเคคः เคธเคฎाเคช्เคค เคนो เคธเค•เคคे เคนैं। เคฌเฅœे เคธเคฎเคคเคฒ เคญूเคญाเค— เคฎें เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ เคธ्เคฅเคฒ เคฎुเค–्เคฏเคคः เค…เคฐ्เคงเคšंเคฆ्เคฐाเค•ाเคฐ เคฎिเคŸ्เคŸी เค•े เค—เคก्เคขे เค…เคฅเคตा เคจिเคšเคฒे เคธ्เคฅाเคจ, เคตเคฐ्เคทा เค‹เคคु เคฎें เคชूเคฐी เคคเคฐเคน เคญเคฐ เคœाเคจे เคตाเคฒी เคจाเคฒिเคฏों  เคฏा เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคœเคฒ เคฎाเคฐ्เค— เคชเคฐ เคฌเคจाเค เค—เค ‘เคšेเค• เคกैเคฎ’ เคœो เค•ंเค•्เคฐीเคŸ เค…เคฅเคตा เค›ोเคŸे เค•ंเค•เฅœ เคชเคค्เคฅเคฐों เคฆ्เคตाเคฐा เคฌเคจाเค เคœाเคคे เคนैं। เค‡เคจ เค›ोเคŸे เคฌाँเคงों เค•े เค…เคตเคฐोเคง เค•े เค•ाเคฐเคฃ เค‡เคจเค•े เคชीเค›े เคฎाเคจเคธूเคจ เค•ा เคœเคฒ เคคाเคฒाเคฌों เคฎें เคญเคฐ เคœाเคคा เคนै। เค•ेเคตเคฒ เคฌเฅœे เคœเคฒाเคถเคฏों เคฎें เคœเคฒ เคชूเคฐे เคตเคฐ्เคท เคฐเคนเคคा เคนै। เคชเคฐंเคคु เค›ोเคŸे เคœเคฒाเคถเคฏों เคฎें เคฏเคน เคœเคฒ 6 เคฎเคนीเคจे เคฏा เค‰เคธเคธे เคญी เค•เคฎ เคธเคฎเคฏ เคคเค• เคฐเคนเคคा เคนै เค‰เคธเค•े เคฌाเคฆ เคฏเคน เคธूเค– เคœाเคคे เคนैं। เค‡เคจเค•ा เคฎुเค–्เคฏ เค‰เคฆ्เคฆेเคถ्เคฏ เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ เคจเคนीं เคนै เคชเคฐंเคคु เคœเคฒ-เคญौเคฎ เคธ्เคคเคฐ เคฎें เคธुเคงाเคฐ เค•เคฐเคจा เคนै। 
เคญौเคฎ เคœเคฒ เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เค•े เคฒाเคญ
(i) เคญौเคฎ เคœเคฒ เคตाเคท्เคช เคฌเคจ เค•เคฐ เค‰เฅœเคคा เคจเคนीं เคนै  เค”เคฐ เค†เคธ-เคชाเคธ เคฎें เคซैเคฒ เค•เคฐ  เคฌเฅœे เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เคตเคจเคธ्เคชเคคि เค•ो เคจเคฎी เคช्เคฐเคฆाเคจ เค•เคฐเคคा เคนै।
(ii) เคญौเคฎ เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ เคธे เคฎเคš्เค›เคฐों เค‰เคค्เคชเคจ्เคจ เคนोเคจे เค•ी เคธเคฎเคธ्เคฏा เคจเคนीं เคฐเคนเคคी เคนै। 
(iii) เคญौเคฎ เคœเคฒ เคฎाเคจเคต เคต เคœंเคคु เค…เคชเคถिเคท्เคŸों เคธे เคธंเคฆूเคทिเคค เคจเคนीं เคนोเคคा เคนै।
เค•ोเคฏเคฒा เคเคตं เคชेเคŸ्เคฐोเคฒिเคฏเคฎ
เค•ोเคฏเคฒा เคเคตं เคชेเคŸ्เคฐोเคฒिเคฏเคฎ (เคœीเคตाเคถ्เคฎ เคˆंเคงเคจ) เคŠเคฐ्เคœा เค•े เคช्เคฐเคฎुเค– เคธ्เคฐोเคค เคนैं। เคชेเคŸ्เคฐोเคฒिเคฏเคฎ เคเคตं เค•ोเคฏเคฒा เคฒाเค–ों เคตเคฐ्เคท เคชूเคฐ्เคต เคœीเคตों เค•ी เคœैเคต-เคฎाเคค्เคฐा เค•े เค…เคชเค˜เคŸเคจ เคธे เคช्เคฐाเคช्เคค เคนोเคคे เคนैं। เค…เคคः เค‡เคจเค•ा เค…เคค्เคฏเคงिเค• เค‰เคชเคฏोเค— เค•เคฐเคจे เคธे เคฏे เคธ्เคฐोเคค เคญเคตिเคท्เคฏ เคฎें เคธเคฎाเคช्เคค เคนो เคœाเคँเค—े। เคฏเคฆि เคตเคฐ्เคคเคฎाเคจ เคฆเคฐ เค‡เคจ เคธंเคธाเคงเคจों เค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เคนोเคคा เคฐเคนा เคคो เคชेเคŸ्เคฐोเคฒिเคฏเคฎ เคฒเค—เคญเค— 40 เคตเคฐ्เคท เคคเคฅा เค•ोเคฏเคฒा 200 เคตเคฐ्เคท เคคเค• เคนी เค‰เคชเคฒเคฌ्เคง เคฐเคนेंเค—े เค•ोเคฏเคฒा เคเคตं เคชेเคŸ्เคฐोเคฒिเคฏเคฎ เคœैเคต-เคฎाเคค्เคฐा เคธे เคฌเคจเคคे เคนैं เคœिเคจเคฎें เค•ाเคฐ्เคฌเคจ, เคนाเค‡เคก्เคฐोเคœเคจ, เคจाเค‡เคŸ्เคฐोเคœเคจ เคเคตं เคธเคฒ्เคซเคฐ (เค—ंเคงเค•) เคชाเค เคœाเคคे เคนैं। เคœเคฌ เค‡เคจ्เคนें เคœเคฒाเคฏा เคœाเคคा เคนै เคคो เค•ाเคฐ्เคฌเคจ เคกाเค‡เค‘เค•्เคธाเค‡เคก, เคœเคฒ, เคจाเค‡เคŸ्เคฐोเคœเคจ เค•े เค‘เค•्เคธाเค‡เคก เคคเคฅा เคธเคฒ्เคซเคฐ เค•े เค‘เค•्เคธाเค‡เคก เคฌเคจเคคे เคนैं। เคœเคฌ เค‡เคจ्เคนें เค…เคชเคฐ्เคฏाเคช्เคค เคตाเคฏु เคฎें เคœเคฒाเคฏा เคœाเคคा เคนै เคคो เค•ाเคฐ्เคฌเคจ เคฎोเคจोเค‘เค•्เคธाเค‡เคก เคฌเคจเคคी เคนै। เค‡เคจเคฎें เคธे เคจाเค‡เคŸ्เคฐोเคœเคจ เคเคตं เคธเคฒ्เคชเคซเคฐ เค•े เค‘เค•्เคธाเค‡เคก เคคเคฅा เค•ाเคฐ्เคฌเคจ เคฎोเคจोเค‘เค•्เคธाเค‡เคก เคตिเคทैเคฒी เค—ैเคธें เคนैं เคคเคฅा เค•ाเคฐ्เคฌเคจ เคกाเค‡เค‘เค•्เคธाเค‡เคก เคเค• เค—्เคฐीเคจ เคนाเค‰เคธ เค—ैเคธ เคนै। เค•ोเคฏเคฒा เคเคตं เคชेเคŸ्เคฐोเคฒिเคฏเคฎ เค•ाเคฐ्เคฌเคจ เค•े เคตिเคถाเคฒ เคญंเคกाเคฐ เคนैं, เคฏเคฆि เค‡เคจเค•ी เคธंเคชूเคฐ्เคฃ เคฎाเคค्เคฐा เค•ा เค•ाเคฐ्เคฌเคจ เคœเคฒाเคจे เคชเคฐ เค•ाเคฐ्เคฌเคจเคกाเค‡เค‘เค•्เคธाเค‡เคก เคฎें เคชเคฐिเคตเคฐ्เคคिเคค เคนो เค—เคฏा เคคो เคตाเคฏुเคฎंเคกเคฒ เคฎें เค•ाเคฐ्เคฌเคจ เคกाเค‡เค‘เค•्เคธाเค‡เคก เค•ी เคฎाเคค्เคฐा เค…เคค्เคฏเคงिเค• เคนो เคœाเคเค—ी เคœिเคธเคธे เคคीเคต्เคฐ เคตैเคถ्เคตिเค• เคŠเคท्เคฎเคฃ เคนोเคจे เค•ी เคธंเคญाเคตเคจा เคนै। เค…เคคः เค‡เคจเคธंเคธाเคงเคจों เค•े เคตिเคตेเค•เคชूเคฐ्เคฃ เค‰เคชเคฏोเค— เค•ी เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคा เคนै।
เค•ोเคฏเคฒा เคเคตं เคชेเคŸ्เคฐोเคฒिเคฏเคฎ เค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เคนเคฎाเคฐी เคฎเคถीเคจों เค•ी เคฆเค•्เคทเคคा เคชเคฐ เคญी เคจिเคฐ्เคญเคฐ เค•เคฐเคคा เคนैं। เคฏाเคคाเคฏाเคค เค•े เคธाเคงเคจों เคฎें เคฎुเค–्เคฏเคคः เค†ंเคคเคฐिเค• เคฆเคนเคจ-เค‡ंเคœเคจ เค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เคนोเคคा เคนै। เค†เคœเค•เคฒ เค…เคจुเคธंเคงाเคจ เค‡เคธ เคตिเคทเคฏ เคชเคฐ เค•ेंเคฆ्เคฐिเคค เคนै เค•ि เค‡เคจเคฎें เคˆंเคงเคจ เค•ा เคชूเคฐ्เคฃ เคฆเคนเคจ เค•िเคธ เคช्เคฐเค•ाเคฐ เคธुเคจिเคถ्เคšिเคค เค•िเคฏा เคœा เคธเค•เคคा เคนै
เคœीเคตाเคถ्เคฎ เคˆंเคงเคจ เค•े เคช्เคฐเคฏोเค— เค•ो เคธीเคฎिเคค เค•เคฐเคจे เค•े เค‰เคชाเคฏ
1. เคจिเคœी เคตाเคนเคจ เค•ी เคฌเคœाเคฏ เคธाเคฐ्เคตเคœเคจिเค• เคตाเคนเคจ เค•ा เคช्เคฐเคฏोเค— เคฏा เคชैเคฆเคฒ เค…เคฅเคตा เคธाเค‡เค•िเคฒ เคธे เคšเคฒाเคจा
2. เคฒिเคซ्เคŸ เค•ी เคœเค—เคน เคธीเคข़िเคฏों เค•ा เค‡เคธ्เคคेเคฎाเคฒ เค•เคฐเค•े।
3. เค…เคชเคจे เค˜เคฐों เคฎें เคฌเคฒ्เคฌ เค•ी เคœเค—เคน  เคซ्เคฐเคฒोเคฐोเคธेंเคŸ เคŸ्เคฏूเคฌ เค•ा เคช्เคฐเคฏोเค— เค•เคฐเคจा।
4. เคธเคฐ्เคฆी เคฎें เคนीเคŸเคฐ เค•ी เคœเค—เคน เคเค• เค…เคคिเคฐिเค•्เคค เคธ्เคตेเคŸเคฐ เคชเคนเคจเคจा 

  1. เค—ंเค—ा เคธเคซाเคˆ เคฏोเคœเคจा เค•เคฌ เคช्เคฐाเคฐंเคญ เคนुเคˆ เคฅी?
    1985 
  2. เคฎเคนाเคฐाเคท्เคŸ्เคฐ เค•ी  เคช्เคฐाเคšीเคจ เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ (water harwesting) เคธंเคฐเคšเคจाเค“ं เค•े เคจाเคฎ เคฒिเค–ो 
    เคฌंเคงाเคฐเคธ เคเคตं เคคाเคฒ
  3. เคฆो เคœीเคตाเคถ्เคฎ เคˆเคงเคจों เค•े เคจाเคฎ เคฒिเค–िเค ।
    เค•ोเคฏเคฒा เค”เคฐ เคชेเคŸ्เคฐोเคฒिเคฏเคฎ
  4. เค•िเคธ เคœीเคตाเคฃु เค•ी เค‰เคชเคธ्เคฅिเคคि เค—ंเค—ा เคจเคฆी เค•े เคœเคฒ เค•ा เคธंเคฆूเคทिเคค เคนोเคจा เคฆเคฐ्เคถाเคคा เคนैं ?
    เคฎाเคจเคต เค•ी เค†ंเคค्เคฐ เคฎें เคชाเคฏे เคœाเคจे เคตเคฒा เค•ोเคฒीเคซाเคฐ्เคฎ เคœीเคตाเคฃु 
  5. เค…เคฎृเคคा เคฆेเคตी เคตिเคถ्เคจोเคˆ เคชुเคฐเคธ्เค•ाเคฐ เค•िเคธ เค•ाเคฐ्เคฏ เค•े เคฒिเค เคฆिเคฏा เคœाเคคा เคนै?
    เคœीเคต เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เคนेเคคु 
  6. เคตिเคถाเคฒ เคนिเคฎाเคฒเคฏ เคฐाเคท्เคŸ्เคฐीเคฏ เค‰เคฆ्เคฏाเคจ เค•े เคธुเคฐเค•्เคทिเคค เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เค•िเคธ เคช्เคฐเค•ाเคฐ  เค•े เคตเคจ เคนैं 
    เคเคฒ्เคชाเค‡เคจ เค•े เคตเคจ
  7. เคนिเคฎाเคšเคฒ เคช्เคฐเคฆेเคถ เคฎें เคจเคนเคฐ เคธिंเคšाเคˆ เค•ी เคชुเคฐाเคจी เคช्เคฐเคฃाเคฒी เค•्เคฏा เค•เคนเคฒाเคคी เคนै?
     เค•ुเคฒ्เคน
  8. Reuse (เคชुเคจः เค‰เคชเคฏोเค—) Recycle (เคชुเคจःเคšเค•्เคฐเคฃ) เคธे  เค…เคš्เค›ा เคคเคฐीเค•ा เคนै เค•्เคฏों ?
    เคชुเคจःเคšเค•्เคฐเคฃ เคฎें เค•ुเค› เคŠเคฐ्เคœा เค–เคฐ्เคš เคนोเคคी เคนै। เคœเคฌเค•ि เคชुเคจः เค‰เคชเคฏोเค—  เค•िเคธी เคช्เคฐเค•ाเคฐ เค•ी เคŠเคฐ्เคœा เค–เคฐ्เคš เคจเคนीं เคนोเคคी เคนै 
  9. เคฌीเฅœी เคฌเคจाเคจे เคฎें เค•िเคธ เคตृเค•्เคท เค•ा เคชเคค्เคคा เค•เคฎ เคฎें เคฒिเคฏा เคœाเคคा เคนै 
    เคคेंเคฆू เค•ा เคชเคค्เคคा 
  10. เคฎเคง्เคฏเคช्เคฐเคฆेเคถ เคเคตं เค‰เคค्เคคเคฐ เคช्เคฐเคฆेเคถ เคฎें  เคช्เคฐाเคšीเคจ เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ (water harwesting) เคธंเคฐเคšเคจा เค•ो เค•िเคธ เคจाเคฎ เคธे เคœाเคจा เคœाเคคा  เคนै
    เคฌंเคงिเคธ
  11. เคฐाเคœเคธ्เคฅाเคจ เคฎें เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ เค•े เคฒिเค ‘เคตाเคŸเคฐ เคฎैเคจ’ เค•े เคจाเคฎ เคธे เค•िเคธे  เคœाเคจा เคœाเคคा เคนै
    เคกॉ. เคฐाเคœेเคจ्เคฆ्เคฐ เคธिंเคน เค•ो 
  12. เคœैเคต เคตिเคตिเคงเคคा เค•े เคตिเคถिเคท्เคŸ (Hotspots) เคธ्เคฅเคฒ เค•्เคฏा เคนै।
    เคตเคจ
  13. เคคเคฎिเคฒเคจाเคกु เคฎें  เคช्เคฐाเคšीเคจ เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ (water harwesting) เคธंเคฐเคšเคจा เค•ो เค•िเคธ เคจाเคฎ เคธे เคœाเคจा เคœाเคคा  เคนै
    เคเคฐिเคธ เคฎें
  14. เคฐाเคœเคธ्เคฅाเคจ เค•ी  เคช्เคฐाเคšीเคจ เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ (water harwesting) เคธंเคฐเคšเคจाเค“ं เค•े เคจाเคฎ เคฒिเค–ो 
    เค–ाเคฆिเคจ, เคฌเฅœे เคชाเคค्เคฐ เคเคตं เคจाเฅœी
  15. เค•ेเคฐเคฒ เคฎें  เคช्เคฐाเคšीเคจ เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ (water harwesting) เคธंเคฐเคšเคจा เค•ो เค•िเคธ เคจाเคฎ เคธे เคœाเคจा เคœाเคคा  เคนै
    เคธुเคฐंเค—เคฎ
  16. 2015 เคฎें เคธ्เคŸॉเค•เคนोเคฎ เคœเคฒ  เคชुเคฐเคธ्เค•ाเคฐ เค•िเคธे เคฆिเคฏा เค—เคฏा 
    เคกॉ. เคฐाเคœेเคจ्เคฆ्เคฐ เคธिंเคน เค•ो 
  17. เคฌंเค—ाเคฒ เค•े เค…เคฐाเคฌाเคก़ी เคตเคจ เค•्เคทेเคค्เคฐ เคฎें เค•िเคธเค•ी เคฌเคนुเคฒเคคा เคชाเคˆ เคœाเคคी เคนै  
    เคธाเคฒ เค•ी 
  18. เคŸिเคนเคฐी เคฌाँเคง เค•िเคธ เคจเคฆी เคชเคฐ เคฌเคจाเคฏा เค—เคฏा  เคนै। 
    เค—ंเค—ा เคจเคฆी เคชเคฐ (เค‰เคค्เคคเคฐाเค–ंเคก)
  19. เค•เคฐ्เคจाเคŸเค• เคฎें เค•เคŸ्เคŸा เค•िเคธे เค•เคนเคคे เคนैं ?
    เค•เคฐ्เคจाเคŸเค• เคฎें เคช्เคฐाเคšीเคจ เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ เคธंเคฐเคšเคจा เค•ो เค•เคŸ्เคŸा  เค•เคนเคคे เคนैं
  20. เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคœเคฒ เคฎाเคฐ्เค—ों เคชเคฐ เค•ंเค•्เคฐीเคŸ เคฏा เค›ोเคŸे เคชเคค्เคฅเคฐों เคธे เคฌเคจे เคกैเคฎ เค•ो เค•्เคฏा เค•เคนเคคे เคนैं।
     เคšेเค• เคกैเคฎ
  21. เค—ंเค—ोเคค्เคฐी เคธे เค—ंเค—ा เคธाเค—เคฐ เคคเค• เค—ंเค—ा เค•ी เค•ुเคฒ เคฒเคฎ्เคฌाเคˆ เค•िเคคเคจी เคนै ?
    2500 เค•ि.เคฎी.
  22. เคšिเคชเค•ो เค†ंเคฆोเคฒเคจ เค•िเคธ เคตเคฐ्เคท เคฎें เคช्เคฐाเคฐंเคญ เคนुเค†?
    1970
  23. เค—ंเค—ा เคจเคฆी เค•ा เค‰เคฆ्เค—เคฎ เคธ्เคฅเคฒ เค•ौเคจ เคนै 
    เค—ंเค—ोเคค्เคฐी
  24. เคšिเคชเค•ो เค†เคจ्เคฆोเคฒเคจ เค•เคนाँ เคนुเค† เคฅा ?
    เคšिเคชเค•ो เค†เคจ्เคฆोเคฒเคจ เค—เฅเคตाเคฒ เค•े “เคฐैเคจी” เคจाเคฎเค• เค—ाँเคต เคฎें เคนुเค† เคฅा |
  25. เค•ोเคฏเคฒा เคคเคฅा เคชेเคŸ्เคฐोเคฒिเคฏเคฎ เค•े เคฆเคนเคจ เคธे เค•ौเคจ – เค•ौเคจ เคธी เคตिเคทैเคฒी เค—ैเคธें เคจिเค•เคฒเคคी เคนैं ?
    เคจाเค‡เคŸ्เคฐोเคœ เคเคตं เคธเคฒ्เคซเคฐ เค•े เค‘เค•्เคธाเค‡เคก เคคเคฅा เค•ाเคฐ्เคฌเคจ เคฎोเคจो เค‘เค•्เคธाเค‡เคก เคตिเคทैเคฒी เค—ैเคธें เคนैं |
  26. เคฌเคก़े เคธเคฎเคคเคฒ เคญू-เคญाเค— เคฎें เคœเคฒ-เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ เคธ्เคฅเคฒ เค•ी เคชเคฐंเคชเคฐाเค—เคค เคชเคฆ्เคงเคคिเคฏां เค•ौเคจ เคธी  เคนै ?
    เค…เคฐ्เคงเคšंเคฆ्เคฐाเค•ाเคฐ เคฎिเคŸ्เคŸी เค•े เค—เคก्เคขे เค…เคฅเคตा เคจिเคšเคฒे เคธ्เคฅाเคจ เคต ‘เคšेเค• เคกैเคฎ’
  27. เคตเคจ เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เคนेเคคु เคธเคฌเคธे เค‰เคชเคฏोเค—ी เคตिเคงि เค•्เคฏा เคนो เคธเค•เคคी เคนै?
    เคธ्เคฅाเคจीเคฏ เคจाเค—เคฐिเค•ों เค•ो เคตเคจ เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เค•ा เคช्เคฐเคฌเคจ्เคงเคจ เคฆिเคฏा เคœाเคจा เคšाเคนिเค, เค•्เคฏोंเค•ि เคฏे เคตเคจ เค•ा เคธंเคชोเคทिเคค เคคเคฐीเค•े เคธे เค‰เคชเคฏोเค— เค•เคฐเคคे เคนैं।
  28.  เคธ्เคŸॉเค•เคนोเคฎ เคชुเคฐเคธ्เค•ाเคฐ เค•िเคธे เคฆिเคฏा เคœाเคคा เคนै 
    เคธ्เคŸॉเค•เคนोเคฎ เคชुเคฐเคธ्เค•ाเคฐ เคชृเคฅ्เคตी  เค”เคฐ เค‡เคธเค•े เคจिเคตाเคธिเคฏों เค•ी เคญเคฒाเคˆ เค•े เคฒिเค เคœเคฒ เคธंเคธाเคงเคจों เค•े เคธुเคฐเค•्เคทिเคค เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เคฎें เคฏोเค—เคฆाเคจ เค•เคฐเคจे เคตाเคฒे เคต्เคฏเค•्เคคि เค•ो เคฆिเคฏा เคœाเคคा  เคนै। 
  29. เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจ เค•िเคธे เค•เคนเคคे เคนैं ?
    เคช्เคฐเค•ृเคคि เคธे เคช्เคฐाเคช्เคค เคนเคฐ เคตเคธ्เคคु เคœिเคธเค•ा เค‰เคชเคฏोเค— เคฎเคจुเคท्เคฏ เค…เคชเคจी เค†เคตเคถ्เคฏเค•เคคा เคชूเคฐ्เคคि เค•े เคฒिเค เคธीเคงा เค…เคฐ्เคฅाเคค เค‰เคธเคฎें เคฌिเคจा เค•ोเคˆ เคฌเคฆเคฒाเคต เค•िเคฏे  เค•เคฐเคคा เคนै เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจ เค•เคนเคฒाเคคा เคนै
  30. เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃ เค•ो เคฌเคšाเคจे เคตाเคฒे เคชाँเคš R เค•ौเคจเคธे เคนै 
    1. Refuse (เค‡เคจเค•ाเคฐ)             2. Reduse เค•เคฎ เค‰เคชเคฏोเค— 
    3. Reuse เคชुเคจः เค‰เคชเคฏोเค—         4. Repurpose เคชुเคจः เคช्เคฐเคฏोเคœเคจ
    5 .Recycle เคชुเคจः เคšเค•्เคฐเคฃ
  31. เคœीเคตाเคถ्เคฎ เค‡ंเคงเคจों เค•ा เคตिเคตेเค•เคชूเคฐ्เคฃ เคขंเค— เคธे เค‰เคชเคฏोเค— เค•เคฐเคจा เค•्เคฏों เค†เคตเคถ्เคฏเค• เคนैं ?
    เคœीเคตाเคถ्เคฎ เค‡ंเคงเคจ เคธीเคฎिเคค เคเคตं เค…เคจเคตिเค•เคฐเคฃीเคฏ เคช्เคฐाเค•ृเคคिเค• เคธंเคธाเคงเคจ เคนैं เค…เคคः เค‡เคจเค•ा เค…เคค्เคฏเคงिเค• เค‰เคชเคฏोเค— เค•เคฐเคจे เคธे เคฏे เคธ्เคฐोเคค เคญเคตिเคท्เคฏ เคฎें เคธเคฎाเคช्เคค เคนो เคœाเคँเค—े। 
    เคœीเคตाเคถ्เคฎ เค‡ंเคงเคจों เค•े เคฆเคนเคจ เคธे เคตिเคทैเคฒी เค—ैเคธें เค‰เคค्เคชเคจ्เคจ เคนोเคคी  เคนैं 
  32. เค•िเคจ्เคนीं เคšाเคฐ เคตเคจ เค‰เคค्เคชाเคฆ เค†เคงाเคฐिเคค เค‰เคฆ्เคฏोเค—ों เค•े เคจाเคฎ เคฒिเค–िเค
    เคŸिเคฎ्เคฌเคฐ (เค‡เคฎाเคฐเคคी เคฒเค•เฅœी) เค‰เคฆ्เคฏोเค—
     เค•ाเค—เคœ  เค‰เคฆ्เคฏोเค—
    เคฒाเค– เค‰เคฆ्เคฏोเค— 
    เค–ेเคฒ เค•ा เคธเคฎाเคจ 
  33. เคตเคจों เคธे เคนเคฎें เค•्เคฏा เคฒाเคญ เคนै ?
    เคตเคจों เคธे  เคˆंเคงเคจ เค•े เคฒिเค เคœเคฒाเคŠ เคฒเค•เฅœी  เคช्เคฐाเคช्เคค เคนोเคคी เคนै। 
    เคตเคจ เคฎเค›เคฒी เคชเค•เฅœเคจे เคเคตं เคถिเค•ाเคฐ-เคธ्เคฅเคฒ  เคนोเคคे เคนैं।
    เคตเคจों เคธे เคนเคฎें  เคซเคฒ, เคจเคŸ्เคธ เคคเคฅा เค”เคทเคงि เคช्เคฐाเคช्เคค เคนोเคคी เคนै। 
    เคตเคจों เคฎें เคนเคฎ เคชเคถुเค“ं เค•ो  เคšเคฐाเคคे เคนैं เค…เคฅเคตा เค‰เคจเค•ा เคšाเคฐा เคตเคจों เคธे เคเค•เคค्เคฐ เค•เคฐเคคे เคนैं। 
  34. เคจिเคฎ्เคจ เคฐाเคœ्เคฏों เคฎें  เคช्เคฐाเคšीเคจ เคœเคฒ เคธंเค—्เคฐเคนเคฃ เคธंเคฐเคšเคจाเค“ं เค•े เคจाเคฎ เคฒिเค–िเค 
    เคฐाเคœเคธ्เคฅाเคจ   ➡เค–ाเคฆिเคจ, เคฌเคก़े เคชाเคค्เคฐ, เคจाเคก़ी
    เคฎเคนाเคฐाเคท्เคŸ्เคฐ     ➡เคฌंเคงाเคฐเคธ เคเคตं เคคाเคฒ 
    เคฎเคง्เคฏ เคช्เคฐเคฆेเคถ ➡เคฌंเคงिเคธ
    เคฌिเคนाเคฐ        ➡เค†เคนเคฐ เคคเคฅा เคชाเค‡เคจ 
    เคœเคฎ्เคฎू          ➡เคคाเคฒाเคฌ 
    เคคเคฎिเคฒเคจाเคกू   ➡เคเคฐिเคธ 
    เค‰เคค्เคคเคฐ เคช्เคฐเคฆेเคถ  ➡เคฌंเคงिเคธ
  35. เคฌเฅœे เคฌाँเคงों เค•े เคจिเคฐ्เคฎाเคฃ เคฎें เคฎुเค–्เคฏ เคธเคฎเคธ्เคฏाเคँ เค•ौเคจ-เค•ौเคจ เคธी เคนैं?
    เคฌเฅœे เคฌाँเคง เค•े เคตिเคฐोเคง เคฎें เคฎुเค–्เคฏเคคः เคคीเคจ เคธเคฎเคธ्เคฏाเค“ं เค•ी เคšเคฐ्เคšा เคตिเคถेเคท เคฐूเคช เคธे เคนोเคคी เคนै
    (i) เคธाเคฎाเคœिเค• เคธเคฎเคธ्เคฏाเคँ- เคฌเฅœे เคฌाँเคง เคฌเคจाเคจे เคชเคฐ เคฌเฅœी เคธंเค–्เคฏा เคฎें เค•िเคธाเคจ เค”เคฐ เค†เคฆिเคตाเคธी เคตिเคธ्เคฅाเคชिเคค เคนोเคคे เคนैं เค‡เคจ्เคนें เค‡เคจ เคชเคฐिเคฏोเคœเคจाเค“ं เคธे เค•ोเคˆ เคฒाเคญ เคจเคนीं เคนोเคคा เคนै เคคเคฅा เค‰เคจ्เคนें เค…เคชเคจी เคญूเคฎि เคเคตं เคœंเค—เคฒों เคธे เคญी เคนाเคฅ เคงोเคจा เคชเฅœเคคा เคนै เค”เคฐ เค‡เคจ्เคนें เคฎुเค†เคตเคœा เคญी เคจเคนीं เคฎिเคฒเคคा เคนै 
    (ii) เค†เคฐ्เคฅिเค• เคธเคฎเคธ्เคฏाเคँ-  เคฌเฅœे เคฌाँเคง เคฌเคจाเคจे เคฎें เคœเคจเคคा เค•ा เคฌเคนुเคค เค…เคงिเค• เคงเคจ เคฒเค—เคคा เคนै เค”เคฐ เค‰เคธ เค…เคจुเคชाเคค เคฎें เคฒाเคญ เคจเคนीं เคฎिเคฒเคคा เคนै।
    (iii) เคชเคฐ्เคฏाเคตเคฐเคฃीเคฏ เคธเคฎเคธ्เคฏाเคँ -  เคฌเฅœे เคฌाँเคง เคฌเคจाเคจे เคฎें เคฌเคนुเคค เคฌเฅœे เคธ्เคคเคฐ เคชเคฐ เคตเคจों เค•ा เคตिเคจाเคถ เคนोเคคा เคนै เคคเคฅा เคœैเคต เคตिเคตिเคงเคคा เค•ी เค•्เคทเคคि เคนोเคคी เคนै।